កម្ពុជា សម័យបារាំង

សៀវភៅ ប្រវត្តិសាស្ត្រ ខ្មែរ

 

ផ្សាយចេញអំពី

វត្ត ជម្ពូវ័ន សង្កាត់ ចោមចៅ ខណ្ឌ ពោធ៏សែនជ័ន ក្រុង ភ្នំពេញ
                                            ក្រុមទី (៧)

ស្ថានភាពប្រទេសកម្ពុជាក្នុងតំណាក់កាលដំបូងនៃអាណព្យាបាលបារាំង
          បារាំងបានចាប់ផ្តើមគ្រប់គ្រងអំណាចនៅប្រទេសកម្ពុជា ចាបពីឆ្នាំ១៨៦៣ នៅពេលដែលព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម បានចុះហត្ថលេខាដាក់ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង ។ នៅក្នុងឯកសារនេះ បាននីយាយថា “ ព្រះចៅអធិរាជបារាំងព្រមទទួលយកប្រទេសកម្ពុជាដាក់ក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង ” ។
          តាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ បានធ្វើឪ្យភាគីខាងកម្ពុជាបាត់បងការដឹកនាំនយោបាយពានិជ្ជកម្មដោយឯងៗ គីកំពង់ផែរកម្ពុជាទាំងអស់ត្រូវបើកចំហសម្រាប់កប៉ាល់ជំនួញរបស់បារាំង ពលរដ្ឋបារាំងមានសិទ្ធធ្វើដំនើរដោយសេរីនៅប្រទេសកម្ពុជា “របៀបរៀបរយសេចក្តីស្ងប់ស្ងៀម និងការពារកម្ពុជា នូវរាល់រូបភាពលុកលុយពីសំណាក់ប្រទេសដទៃ” ។ ជាថ្នូរនិងការការពារពីសំណាក់បារាំង កម្ពុជាបានបាត់បង់សេរីភាពនយោបាយការបរទេស។ នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀង បានចង្អុលបង្ហាញជាអាទិ៏ថា “គ្មានតំណាងប្រទេសណាមួយ មានស្ថិតនៅលើទឹកដីកម្ពុ ដោយពុំមានកាយល់ព្រមពីសំណាក់អគ្គទេសាភិបាលបារាំងនៅក្រុងព្រៃនគរ និងរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាឡើយ ។ ក្រោយពីរដ្ឋាភិបាលបារាំងបានធ្វើសច្ជាប័នលើសន្ធីសញ្ញា ស្តីពីអាណាព្យាបាលបារាំងនៅកម្ពុជា នាថ្ងៃទី៨ ខែ មេសា ឆ្នាំ១៨៦៤ លោកឡាក្រង់ឌីយែរ បានថ្វាយព័ត៍មាននេះដល់ព្រះបាទ នរោត្តម ហើយបន្តមក ពីធីប្តូរឯកសារសច្ចាប័ន បានប្រព្រឹត្តទៅនៅថ្ងៃទី១២ ខែ មេសា ឆ្នាំ១៨៦៤។​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​ ក្រោយពីបានកាន់កាប់ទឹកដីប្រទេសកម្ពុជាហើយ បារាំងបានខិតខំជំរុញឪ្យមានការរៀបចំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង់រដ្ឋបាលថ្មីមួយដែលប្រព័ន្ធនៃការគ្រប់គ្រង់ពុំស្មើភាពរវាងបារាំងនឹងខ្មែរ ដោយបារាំងបានកេងយកផលចំណេញយ៉ាងច្រើនពីខ្មែរ។ ក្នុងការគ្រប់គ្រង់របស់បារាំងនេះដែរ ដោយសំអាងទៅលើសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៨៦៣ ស្តីពីអាណាព្យាបាលបារាំងលើកម្ពុជា។ បារាំងបានធ្វើការកំណត់ព្រំដែនតែនៅភាគខាងលិច និងខាងជើងជាមួយតែប្រទេសសៀម ចំណែកនៅភាគខាងត្បូងបារាំងពុំបានធ្វើឪ្យពិតបា្រកដទេ ។
                                                                                                                                                                       

                                 ាក់។ចិន ចាម និងវៀតណាម) និងខ្មែរ្នាក់ អមដោយ​ក្រុមប្រឹក្សាមួយមានសមាជិ្មសិទ្ធិឯកជនខាងដីធ្លី។។កំណែទម្រង់ឆ្នាំ(១៨៨៤)
              អត្ថន័យដ៏សំខាន់នៃកម្មវីធីកំណែទម្រង់ថ្មី គឺការដាក់កម្ពុជាក្រោមការដឹកនាំរបស់បារាំងដោយផ្ទាល់។ ថ្ងៃទី១៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៨៨៤ ដោយមានការគំរាមកំហែងនិងប្រើកម្លាំងយោធាពីសំណាក់កងទ័ពបារាំងថែមទៀតផង​នោះ បានបង្ខំអោយព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម ចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងដែលក្នុងនោះ ចំនុចនីមួយៗ បាននីយាយថា “ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរធានាដល់ការធ្វើកំណែទម្រង់នៅលើវិស័យរដ្ឋបាលតុលាការ និងហិរញ្ញវត្ថុ ដែលសាធារណរដ្ឋបារាំងបានគីតថា វាមានអត្ថប្រយោជន៏ដើម្បីធ្វើឪ្យមានការងាយស្រួលក្នុងកាដឹកនាំពីសំណាក់អាណាព្យាបាល់”។ នៅក្នុងមាត្រាបន្តបន្ទាប់នៃកិច្ចព្រមព្រៀង គីកម្មវីធីកំណែទម្រង់រ៉ាឌីកាល ដែលបារាំងដាក់ចុះមកមានដូចជា នៅក្នុងវិស័យដឹកនាំរដ្ឋត្រូវបានគេឃើញថា មន្រ្តីរាជការកម្ពុជា ដឹកនាំថ្នាក់ខេត្ត ត្រូវដាក់ក្រោមការដឹកនាំដោយផ្ទាល់ពីសំណាក់ទេសាភិបាលបារាំង (មាត្រាទី៣) ចំនួនខេត្តត្រូវកាតបន្ថយពី៥៨ មកត្រឹមតែ៨ខេត្តប៉ុណ្ណោះ ។
ព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម គេលែងដាក់ដំណាងឌីប្លូមាទិកបារាំងដូចមុនទៀតហើយ គេកែប្រែទៅជាទេសាភិបាលជាន់ខ្ពស់ ដែលស្ថិតនៅក្រោមការបញ្ជាដោយផ្ទាល់ពីសំណាក់អគ្គទេសាភិបាលកូសាំងស៊ីន។  គេបានធ្វើកំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធដឹកនាំនៅក្នុងរាជធានីទាំងស្រុង ។ ភ្នំពេញត្រូវបានគេដាក់ ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ពីសំណាក់ទេសាភិបាលជាន់ខ្ពស់     (រ៉េស៊ីដង់ស៊ុបពែរីយ័រ)។ ខ្លឹមសារនៃមាត្រាទាំងអស់មានដូចជា៖
• ព្រះមហាក្សត្រត្រូវទទួលនូវកំណែទម្រង់ផ្នែករដ្ឋបាល តុលាការ ហិរញ្ញេវត្ថុ និងពានិជ្ចកម្ម      ដែលសាធារណៈរដ្ឋបារាំងយល់ថា គួរតែធ្វើក្នុងអនាគត់តកាល ។
• ក្នុងការគ្រប់គ្រង់ខេត្តនិងក្រសួងនានា មន្ត្រីខ្មែរត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់អាណាព្យាបាលបារាំង។
• គ្រប់ក្រសួងដែលមានប្រើវិស្វករ គឺបារាំងកានកាបដោយផ្ទាល់ ។
• រដ្ឋាភិបាលបារាំងអាចតែងតាំងរេស៊ីដងនិងរេស៊ីដង់រង់ឲ្យត្រូតពិនិត្យមន្ត្រីខ្មែរនៅទីរួមខេត្ត ។

• ចំណាយទាំងឡាយរបស់រាជការខ្មែរនិងរបស់រដ្ឋការអាណាព្យាបាលបារាំងជាបន្ទុករបស់កម្ពុជា ។
• ព្រះរាជាត្រូវទទួលប្រាកបៀវត្សដែលមានកំរិតជាក់លាក់ ហើយមិនអាចខ្ចីប្រាកដោយគ្មានការយល់ព្រមពីរដ្ឋាភិបាលបារាំងឡើយ ។
• ដីធ្លីក្នុងព្រះរាជាណាចក្រទាំងមួល ពីដើមជាកម្មសិទ្ធិផ្តាច់មុខរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ឥឡូវអាជ្ញាធរបារាំងនិងខ្មែរអាចរៀបចំឲ្យមានកម្មសិទ្ធិឯកជនខាងដីធ្លីបាន ។
• ក្រុងភ្នំពេញត្រូវគ្រប់គ្រងដោយមន្ត្រីបារាំងម្នាក់ អមដោយ​ក្រុមប្រឹក្សាមួយមានសមាជិជាជនជាតិបារាំង ៦នាក់ ជន់បរទេស៤នាក់(ចិន ចាម និងវៀតណាម) និងខ្មែរ៣នាក់។
        ក្រោយអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៧ មិថុនា ១៨៨៤ ព្រះរាជាខ្មែរត្រុវបាត់បង់អំណាចស្វាយភាពក្នុងការក្រប់គ្រងស្ទើរទាំងស្រុង។ ដូច្នោះ ព្រះបាតនរោត្តមបានរកមធ្យោបាយគ្រប់គ្រងដើម្បីរំដោះប្រទេសរបស់ព្រះអង្គឲ្យរួចពីការត្រួតត្រារបស់អាណានិគមបារាំង។ ចំណែកប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ ក៏មានប្រតិកម្មយ៉ាងខ្លាំងខ្លាចំពោះអនុសញ្ញាថ្ងៃទី១៤ មិថុនា ១៨៨៤ នេះដែរ។
ការដាក់តាំង​អាណានិគម​បារាំងមកលើ​កម្ពុជា ​ធ្វើ​ឡើង​ដោយ​ពីរ​ដំណាក់កាល ។ ទី​មួយ​កាន់កាប់​ត្រួតត្រា​កម្ពុជា​ក្រោម និង​ទី​ពីរ​ត្រួតត្រាព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា ។ ក្នុង​ដំ ណាក់កាល​ទី​ពីរ​នេះ គឺ​ធ្វើឡើង​ដោយ​មាន​សំណូមពរ​ពី​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ ដែល​ចង់​គេចផុត​ពី​អាណាព្យាបាល​សៀម និង យួន ។ ហើយការណ៍​ដែល​បារាំង​យល់ព្រម​តាម​សំណូមពរ​របស់​ស្ដេច​ខ្មែរ​គឺពុំមែន​ជា​ការ​ចៃដន្យ​ទេ ក៏ប៉ុន្តែ​សមស្រប​តាម​មនោគមវិជ្ជា ចក្រពត្តិនិយម​នា​សម័យ​នោះ ដែល​ចង់​ត្រួតត្រា​ឥណ្ឌូចិន​ទាំងមូល ។​ មុន​ការតាំង​អាណានិគម​បារាំង​មកលើ​កម្ពុជា ព្រះរាជាណាចក្រ​ខ្មែរ​បាន​ស្ថិតនៅ​ក្នុង​ភាពទន់ខ្សោយ​បំផុត ។ ចម្បាំង​ផ្ទៃក្នុង​ដណ្ដើម​រាជបល្ល័ង្ក និងការ​វាតទី​និយម​របស់​សៀម និង​យួន បាន​ធ្វើឲ្យ​ប្រទេស​ខ្មែរ​បាត់បង់​នូវ​អធិបតេយ្យភាព និង​បូរណភាព​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន​ ។រឿងរ៉ាវនៅ​ឆ្នាំ ១៨០៦ ជា​សក្ខីភាព​ស្រាប់ ពីព្រោះ​ព្រះបាទ​អង្គ​ច័ន្ទ (១៧៩៦-១៨៣៤) ត្រូវបាន​បំពេញពិធី​អភិសេក​នៅ​ទីក្រុង​បាងកក រៀបចំឡើង​ដោយ​ព្រះរាជា​សៀម ហើយ​នៅពេល​ដែល​យាង​មក​រាជធានី​ភ្លាម មហាក្សត្រ​ខ្មែរ​អង្គ​នេះ ក៏​បាន​ផ្ញើ​ដំរី ,​ក្រមួន​,​ក្រវ៉ា​ញ និង​ភ្លុក​ជា​សួយសារអាករ​ថ្វាយ​ស្ដេច​ក្រុង​អាណ្ណា​ម (​យួន​) ។ការដណ្ដើម​រាជបល្ល័ង្ក បាន​ធ្វើឲ្យ​ស្ដេច​ខ្មែរ​ម្ដង​បានរ​ត់​ទៅ​ពឹង​ទ័ព​សៀម ម្ដងរ​ត់​ទៅពឹង​ទ័ព​យួន ដើម្បី​ដោះស្រាយ​វិបត្តិ​ផ្ទៃ​ក្នុង​ប្រទេស ដែល​បង្ហាញឲ្យឃើញថា ខ្មែរ​បាន​បាត់ បង់​នូវ​ឯករាជ្យភាព​របស់​ខ្លួន ។​

ព្រះបាទ​អង្គឌួង ជា​ព្រះបិតា របស់​ព្រះបាទ​នរោត្តម  ដែល​ឡើង​សោយរាជ្យ​នៅ​ចុងឆ្នាំ ១៨៤៧ ត្រូវ​អភិសេក​ឡើង​ដោយ​មាន​អាណា​ព្យាបាល​តំណាង​ចក្រភព​អាណា្ណ​ម និង​សៀម​ចូលរួម ។ ប្រទេស​ទាំង​២​នេះ បាន​គ្រប់គ្រង​និង​កាន់កាប់​ព្រះរាជាណាចក្រ​កម្ពុជា​ទាំងមូល ហើយ​នៅ​តាម​អាណាខេត្ត​នានា ចៅហ្វាយខេត្ត​ជាច្រើន​ស្ថិត​ក្នុង​ភាព ភ័យខ្លាច ដោយ​គ្មាន​ជំនួយ​ពី​រដ្ឋបាល​កណ្តាល បាន​លះបង់​ខេត្ត​ជាច្រើន​នៅ​ភាគ​ខាងជើង និង​ខាងត្បូង អោយ​កងទ័ព​យួន ។ ដូច្នេះ ក្រោយ​ពី​ព្រះបាទ​អង្គ​ឌួង​បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ​សម្បត្តិ​បាន​ត្រឹម​៧​ឆ្នាំ ស្ថានភាព​ប្រទេស​កម្ពុជា​កាន់តែ​ដុនដាប​ទៅ ហេតុ នេះហើយ​បានជា​ព្រះអង្គ​បាន​សម្រេច​ព្រះទ័យ​ចរចា​ជាមួយ​លោកកុងស៊ុល​បារាំង នៅ​សឹង្ហ​បុរី​ដើម្បី​សុំ​ជំនួយ​ពី​ប្រទេស​បារាំង ។​ ការចរចា​នេះ បាន​នាំមក​នូវ​ការតាំង​អាណានិគម​របស់​បារាំង​នៅ​ថ្ងៃទី ១១ សីហា ១៨៦៣ ទៅលើ​កម្ពុជា​ដោយ​មាន​លោក​សេនាប្រមុខ​បារាំង​ឈ្មោះ ដឺ​ឡា ហ្គ្រាំង​ឌី​យ៉ែរ៍ ជា​ទេសាភិបាល​នៃ​កូសាំងស៊ីន (​កម្ពុជា​ក្រោម​) ដែលជា​អ្នក​តំណាង​ប្រទេស​បារាំង ។​ ថ្វី​ត្បិត​តែ​អាណាព្យាបាល​បារាំង​ទៅលើ​កម្ពុជា ជា​លទ្ធផល​ដ៏​ល្អ​ប្រពៃ​ចៀសផុត​ពី​ភាព​សាបសូន្យ​បូរណភាព​ទឹក​ដី​ដូច​នរគ​ចម្ប៉ា ក៏​ប៉ុន្តែ​រដ្ឋាភិបាល​បារាំង​ពុំមែន​ធ្វើឡើង​ដោយ​សុទ្ធចិត្ត​ទេ ។ ខាងក្រោម​នេះ​គឺជា​ឯកសារ​បង្ហាញ​ភស្តុតាង​ដើម្បី​បញ្ជាក់ថា អ្វី​ដែល​ធ្វើឲ្យ​បារាំង​សម្រេច​ធ្វើ​ការត្រួតត្រា​ប្រទេស​កម្ពុជា​ដូច្នោះ ។​

`                                     បុព្វហេតុ​នៃ​អាណានិគម

ពី​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី ១៦ រហូត​ដល់​សតវត្សរ៍​ទី ១៩ នៃ​គ្រិស្តសករាជ មហាអំណាច​អឺរ៉ុប​ជាច្រើន និង​ជា​ប្រទេស​ឧស្សាហកម្ម​បាន​តាំង​អាណានិគម​ទៅលើ​ប្រទេស​អា​ហ្រិ្វ​ក និង​អាស៊ី​មួយចំនួនធំ ហើយ​មូលហេតុ​នៃ​ការត្រួតត្រា​ទៅលើ​ប្រទេស​ទន់ខ្សោយ​ទាំងនោះ គឺ​បណ្ដាលមកពី​វិស័យសេដ្ឋកិច្ច ពាណិជ្ជកម្ម និង​នយោបាយ ។​ ប្រទេស​អឺរ៉ុបទាំង​នោះ​មាន ព័រ​ទុយ​ហ្គាល់​,​អេ​ស្ប៉ាញ​,​ហុ​ល្លង់​,​និងនៅអាស៊ីមាន​ជប៉ុន​ជាដើម ត្រូវការ​នូវ​ធនធាន​ធម្មជាតិរ​បស់​ប្រទេស​ដទៃ​ដូចជា រ៉ែ​,​ឈើ​,​ភ្លុក និង​គ្រឿងទេស​។​ល​។​ដើម្បី​អភិវឌ្ឍន៍​សេដ្ឋកិច្ច​ប្រទេស​របស់​គេ ។​

​គួរបញ្ជាក់​ថា ក្នុងចំណោម​ប្រទេស​អឺរ៉ុប​ទាំង​នោះ គេ​ឃើញ​មាន​ប្រទេស​បារាំងសែស​ដែរ ក៏ប៉ុន្តែ​វត្តមាន​របស់​គេ​នៅក្នុង​ឧបទ្វីប​ឥណ្ឌូចិន បានចាប់ផ្ដើម​យឺតយ៉ាវ​ជាងប្រទេស ដទៃគឺទាល់តែ​ដល់​សតវត្សរ៍​ទី​១៧ និង​នៅ​សតវត្សរ៍​ទី​១៨ ទើប​ធ្វើ​នៅ​ចិន វៀតណាម​ខាងជើង (​យួនតុង​កឹង​) អាណ្ណា​ម (យួន​កណ្ដាល​) និងនៅ​កម្ពុជា​ក្រោម ដែល​យួន​ទើប តែ​ចាប់ផ្ដើមដណ្តើមពីខ្មែរ​។​ នា​សតវត្សរ៍​ទី​១៩ នៃ​គ្រិស្តសករាជ ឥទ្ធិពល​របស់​មហាអំណាច​បារាំង​មាន​ភាពទន់ ខ្សោយ​បើ​ប្រៀបធៀប​នឹង​ចក្រភព​អង់គ្លេស ដែល​ជា​គូ​បដិបក្ខ ហើយ​ដែល​ទើប​តែកាន់ កាប់​ត្រួតត្រា​បាន​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​ដោយ​ជោគជ័យ​ជា​ស្ថាពរ ។ ក្នុងករណី​នេះ​ហើយ ដែល​រដ្ឋាភិបាល​បារាំង​បាន​រៀបចំ​យុទ្ធសាស្ត្រ​ថ្មី គម្រោងការ​ថ្មី​ដើម្បី​លុបលាង​នូវ​បរា ជ័យ ហើយ​លើកមុខ​លើក​មាត់ កេរ្តិ៍ឈ្មោះ​របស់​ប្រទេស​ខ្លួន​ឡើងវិញ តាមរយៈ​ការផ្សព្វ ផ្សាយ​គ្រឹស្តសាសនា និង​អារ្យធម៌ ។ ទន្ទឹង​នឹង​នេះ​ពួក​អ្នកស្រាវជ្រាវ ក៏​បាន​ចាប់ផ្តើម​សិក្សា​ពី​សង្គម​ខ្មែរ ពោល​អារ្យធម៌-​វប្បធម៌​ខ្មែរ​ដើម្បី​ងាយ​នឹង​ត្រួតត្រា​គ្រប់គ្រង ។​

​          ទស្សនៈនយោបាយ​និង​សេដ្ឋកិច្ច​របស់​រដ្ឋាភិបាល​បារាំង​នា​ជំនាន់​នោះ បាន​កត់ត្រា​ក្នុង​ឯកសារ​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​មួយ​គឺ "ការ​ត្រិះរិះ​ពិចារណា​នយោបាយ និង​សម្ងាត់​" នៅ​ចុង​រជ្ជ​កាលរ​បស់​ព្រះបាទ​ល្វី​ទី​១៥(Louis XV) ។ ក្នុង​កំណត់ហេតុ​នោះ​គេ​ឃើញ​មាន​ពណ៌នា​អំពី​ការបង្កើត​នូវ​គណៈកម្មាធិការ​មួយ ​ដែល​ក្នុងនោះ​គេ​បាន​លើក​ជា​សំនួរ​ដោយ​សម្គាល់ថា ប្រទេស​បារាំង​អាច​នឹង​មាន​មធ្យោបាយ​ដែរឬទេ ដើម្បី​បោះ​ទីតាំង​នៅក្នុង​ភូមិភាគ​អាស៊ី​ ដើម្បី​កុំ​ឲ្យ​ផលប្រយោជន៍​បះ​ទៅ​លើ​ជញ្ជីង​អង់គ្លេស​តែ​ម្នាក់​ឯង​ពេក ។ ឯកសារ​នេះ ក៏​បាន​សនិ្នដ្ឋាន​ដូច​ត​ទៅ​ថា : រហូតដល់​ពេល​នេះ​នៅតែ​កម្ពុជា​ក្រោម​ទេ ដែល​ប្រហែល​ជា​ប្រទេស​អង់គ្លេស​ពុំ​ទាន់​យកចិត្តទុកដាក់​ចាប់​អារម្មណ៍​នៅ​ឡើយ ក៏ប៉ុន្តែ​យើង​អាច​នឹង​សប្បាយចិត្ត​បាន​ដែរឬទេ កាល​បើ​ពួកគេ​នឹង​ចាប់​អារម្មណ៍​ចំពោះ​ទឹកដី​នេះ​? បើ​យើង​សម្រេចចិត្តថា កាន់កាប់​ឲ្យបាន​មុន​យើង​នឹង​មិន​បាត់បង់​វារ​ហូត​ឡើយ ។​

​          សូម​រំលឹក​ដែរ​ថា ទ័ពបារាំង​បាន​កាន់កាប់​​ទាំងស្រុង​ដែនដី​កម្ពុជា​ក្រោម​នៅ​ឆ្នាំ ១៨៦៧ ក្រោយពី​បាន​ច្បាំង​ឈ្នះ​កងទ័ព​យួន ដែល​បាន​ដណ្ដើម​តំបន់​វាលទំនាប​នៃ​ទន្លេមេគង្គ​កម្ពុជា​ក្រោម​ ពី​ប្រទេស​កម្ពុជា​នៅ​សតវត្សរ៍​ទី ១៧ នៃ​គ្រិស្តសករាជ ។​ នយោបាយ​អាណានិគម​បារាំង​ត្រូវ​បាន​បន្ត​ដោយ​ពង្រឹង​រហូតដល់​ឆ្នាំ ១៨៦៣ ជា​ឆ្នាំ​ដែល​បារាំង​បាន​ទទួល​ជោគជ័យ​ដ៏​ធំធេង​ពី​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ ដែលបាន​សព្វព្រះ រាជហឫទ័យ ដាក់​ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាល​បារាំងសែស ។ប្រទេស​កម្ពុជា បាន​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​អាណានិគម​និយម​បារាំង អស់​ជិត​មួយ​សតវត្ស​ដោយ​គិត​ចាប់ពី​ឆ្នាំ ១៨៦៣ រហូត​ដល់​ពេល​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥៣​។ នៅឆ្នាំ១៨៦៣ កម្ពុជាក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទនរោត្តមបាន ប្រែជាប្រទេសក្រោមអាណាព្យាបាលបារាំង ។ នៅខែតុលា ១៨៨៧ ពួកបារាំង បានប្រកាសការបង្កើត Union Indochinoise (សហភាពឥណ្ឌូចិន) ដែលនៅពេលនោះបានបញ្ចូលកម្ពុជា គឺជាភាពជាម្ចាស់បារាំងស្វ័យតរួចរាល់ទៅហើយ និងតំបន់ទាំងបីនៃវៀតណាម (តុងកឹង អណ្ណាម និងកូសាំងស៊ីន) ។ នៅឆ្នាំ១៨៩៣ ឡាវ ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលបន្ទាប់ពីពួកបារាំងបានគំរាមកំហែង ដល់ព្រះបាទចុល្លាង្ករសៀមជាមួយនឹងសង្គ្រាម ដោយហេតុនោះក៏បង្ខំអោយទ្រង់បោះបង់ចោលទឹកដីនេះ ។

ដំណើរមកដល់នៃអំណាចត្រួតត្រារបស់បារាំង

នៅ​ឆ្នាំ ១៨៦២ បន្ទាប​ពី​ដំណើរ​របស់​ឧត្ដមនាវី​បូណា (ទេសាភិបាល​បារាំង​ប្រចាំ​ក្រុងព្រៃនគរ) មក​កម្ពុជា បារាំង​យល់ថា ភូមិសាស្ត្រ​អាច​ឱ្យ​បារាំង​បង្កើត​មូលដ្ឋាន​បន្ត​ដំណើរ​ទៅ​កាន់កាប់​ទិស​ឧត្ដរ និង​បស្ចិម​នៃ​ឥណ្ឌូចិន ព្រមទាំង​អាច​បង្កើត​របាំង​ខណ្ឌ​ដែនដី ដែល​កាន់កាប់​ដោយ​បារាំង និង​អង់គ្លេស​នៅ​ឥណ្ឌូចិន​។ បារាំង​ឱ្យ​លោក ឡាក្រង់ឌីយែ មក​ចរចា​បញ្ចុះបញ្ចូល ព្រះបាទនរោត្ដម (១៨៦០-១៩០៤) ឱ្យ​យល់ព្រម​ចុះ​ព្រះហស្តលេខា​លើ​សន្ធិសញ្ញា​ស្ដីពី​អាណាព្យាបាល​បារាំង​លើ​ប្រទេស​កម្ពុជា ថ្ងៃ ១១ សីហា ១៨៦៣​។ ប្រទេស​សៀម ប្រឆាំង​យ៉ាង​ខ្លាំង​នឹង​សន្ធិសញ្ញា​នេះ ហើយ​ធ្វើការ​គំរាមកំហែង ព្រះបាទនរោត្ដម​ដោយ​មិន​ព្រម​ប្រគល់​ម្កុដរាជ និង​គ្រឿង​រាជកកុធភណ្ឌ​មក​ថ្វាយ​ព្រះអង្គ​វិញ​ទេ​។ ពួក​មន្ត្រី​ខ្មែរ​ដែល​មាន​និន្នាការ​លំអៀង​ទៅ​ខាង​សៀម​បាន​ទាក់ទាញ ព្រះបាទនរោត្ដម ឱ្យ​វិល​មក​រក​សៀម​វិញ​។ ប៉ុន្តែ បារាំង​បាន​ប្រឆាំង​តប​វិញ ដោយ​បញ្ជូន​កប៉ាល់​ប្រាំ​គ្រឿង និង​ទាហានជើងទឹក ១០០​នាក់ ឡើង​មក​កាន់​រាជធានីឧត្ដុង្គ និង​ទីក្រុងភ្នំពេញ​។បារាំង​បាន​យល់ព្រម​ប្រគល់​ខេត្តបាត់ដំបង និង​សៀមរាប​ឱ្យ​ទៅ​សៀម និង​ធ្វើ​កិច្ចព្រមព្រៀង​មួយ​ជាមួយ​សៀម ស្ដីពី​ពិធី​រាជាភិសេក​ព្រះបាទនរោត្ដម​ជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ពេញលក្ខណៈ​នៅ​រាជធានីឧត្ដុង្គ នា​ថ្ងៃ ៣ កក្កដា ១៨៦៤​។ មកដល់​ឆ្នាំ ១៨៦៧ ទើប​សៀម​ព្រម​ទទួលស្គាល់​សិទ្ធិ​របស់​ប្រទេស​បារាំង ក្នុង​ការ​ដាក់​របប​អាណាព្យាបាល​មក​លើ​កម្ពុជា​។

កៅអីនៃអគ្គទេសាភិបាលសម្រាប់សហភាពឥណ្ឌូចិនទាំងមូលមានទីតាំងនៅហាណូយ ដែលស្ថិតនៅតុងកឹង (ឥឡូវគឺវៀតណាមខាងជើង) ។ កម្ពុជា ក៏ជារដ្ឋអាណាព្យាបាលរួមផ្សំនៃសហភាពឥណ្ឌូចិនដែរ ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយ Résident Supérieur(Resident-General) រឺ ឯកាធិបតី សម្រាប់កម្ពុជា ដែលត្រូវបានតែងតាំងដោយផ្ទាល់ដោយ ក្រសួងជើងទឹកនិងអាណានិគមនៅប៉ារីស ។ ឯកាធិបតី (រេស៊ីដង់ស៊ុពែរីយ៉េ) គឺនៅពេលនោះបានជួយដោយពួកឯកាភិបាល (រេស៊ីដង់) រឺពួកអភិបាលក្នុងតំបន់ (ចៅហ្វាយខេត្ត) ដែលត្រូវបានគេដាក់នៅតាមមជ្ឈមណ្ឌលខេត្តនានា (ទីរួមខេត្ត) ដូចជា បាត់ដំបង់ ពោធិ៍សាត់ ឧដុង្គ និង សៀមរាប ។ ភ្នំពញ ជារាជធានី គឺត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់របស់ឯការធិបតី (រេស៊ីដង់ស៊ុបពែរីយ៉េ) ។ ឯកាធិបតីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ ក៏ប៉ុន្តែបុគ្គលដែលនៅក្នុងតំណែងនេះជារឿយៗចង់បានអំណាចលើសពីនេះទៀត ។ នៅឆ្នាំ១៨៩៧ ឯកាធិបតីដែលកំពុងគ្រប់គ្រង បានត្អូញត្អែរទៅទីក្រុងប៉ារីសថាស្ដេចឥឡូវនៃកម្ពុជា ព្រះបាទនរោត្តមគឺលែងសាកសមដើម្បីដឹកនាំ និងស្នើសុំការអនុញ្ញាតដើម្បីកាន់អំណាចរបស់ស្ដេចដើម្បីប្រមូលពន្ធ ចេញរាជក្រិត្យ និងសូម្បីតែតែងតាំងមន្ត្រីរាជការ និងជ្រើរើសពួកព្រះអង្គម្ចាស់ម្កុដរាជ្យ (ព្រះបុត្រាស្នងរាជ្យ) ។ ចាប់ពីពេលនោះមក ព្រះបាទនរោត្តម និងពួកស្ដេចអនាគតកម្ពុជាគឺជាស្ដេចមានតែឈ្មោះ និងជាអ្នកទំនុកបម្រុងសាសនាព្រះពុទ្ធនៅកម្ពុជា ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ពួកទ្រង់នៅតែត្រូវបង្ហាញថាជាពួកស្ដេចទេវរាជដោយប្រជាជនពួកអ្នកស្រុកស្រែចម្ការ ។ អំណាចផ្សេងៗទាំងអស់គឺនៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃនៃពួកឯកាធិបតី (រេស៊ីដង់ស៊ុបពែរីយ៉េរ) និងការិយាធិបតេយ្យអាណានិគម ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ការិយាធិបតេយ្យនេះគឺត្រូវបានបង្កើតឡើង​ដោយពួកមន្ត្រីបារាំងភាគច្រើនបំផុត និងជនជាតិតែមួយគត់ដែលត្រូវបានគេអនុញ្ញាតដោយសេរីគឺពួកជនជាតិយួន ដែលគេឃើញថាជាពួកជនជាតិអាស៊ីដែលត្រួតត្រាគេនៅសហភាពឥណ្ឌូចិន ។ នៅឆ្នាំ១៩០៤ ព្រះបាទនរោត្តមបានសោយទីវង្គត ។ ផ្ទុយពីផ្ទេររាជបល្ល័ង្កបន្តអោយទៅរាជបុត្រារបស់ព្រះនរោត្តម ពួកបារាំងបានផ្ទេររាជ្យសម្បត្តិទៅព្រះភាតារបស់ព្រះនរោត្តម ស៊ីសុវត្ថិ វិញ ដែលខ្សែរាជវង្សរបស់ទ្រង់មិនរឹងរូស និងជាតិនិយមតិចតួចចំពោះការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាងខាងព្រះនរោត្តម ដែលបានបង្ហាញថាជាខ្សែរាជវង្សជាតិនិយមច្រើន ។ ដូចដែរ គេបានឃើញថាព្រះនរោត្តម ជាអ្នកទទួលខុសត្រូវចំពោះការបះបោរខ្មែរឥតឈប់ឈរប្រឆាំង នឹងការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ។ ហេតុផសផ្សេងមួយទៀតគឺថារាជបុត្រជាទីសព្វព្រះទ័យរបស់ព្រះនរោត្តម ដែលទ្រង់ចង់អោយសោយរាជ្យបន្តព្រះអង្គ ជាព្រះមហាក្សត្រ ព្រះអង្គម្ចាស់យុគន្ធរ ហើយបានធ្វើដំណើរទៅកាន់អឺរ៉ុប បានធ្វើអោយវឹកវរឡើងនូវគំនិតយោបល់ជាសាធារណៈ​អំពីភាពឃោរឃៅព្រៃផ្សៃនៃអាណានិគមបារាំងនៅកម្ពុជា ដែលពួកគេបានគ្រប់គ្រងកាន់កាប់ ។

ស្ថានភាពនយោបាយបារាំង

នៅគ្រប់ទីកន្លែង បារាំងបានប៉ះទង្គិចនឹងមហិច្ឆតារបស់អង់គ្លេសរហូតដល់ឆ្នាំ១៨៣០។ បារាំងមានបំណងបង្កើតអាណានិគមដ៏ធំទូលាយមួយនៅ អាហ្វ្រិច និងនៅអាស៊ីជាថ្នូរ នឹងអាណានិគមរបស់ខ្លួនដែលបានបាត់បង់នៅអាមេរិក(រដ្ឋល្វីស៊ីយ៉ានត្រូវលក់ទៅឲ្យអាមេរិក ឯរដ្ឋកាណាដាត្រូវអង់គ្លេសដណ្ដើមយក)។
នៅអាស៊ីបារាំងបានតម្រង់ទិសដៅមករកប្រទេសចិនភាគខាងត្បូង និងបណ្ដាប្រទេសនៅឥណ្ឌូចិនមានកម្ពុជា វៀតណាម ឡាវ សៀម។ នៅក្នុងប្រទេសទាំងនេះ មានបេសកបព្វជិតកាតូលិចចូលមកផ្សព្វផ្សាយសាសនាជាយូរមកហើយ និងយ៉ាងស្ងាត់កំបាំងតាមរយៈប្រជាជនដែលកាន់សាសនាយេស៊ូ។
បារាំងសម្លឹងឃើញផលប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើន បន្ទាប់ពីបានចូលមកនៅជាអ្នកជិតខាងខ្មែរលើទឹកដីកូសាំងស៊ីន។ ទីមួយបារាំងយល់ថា ទន្លេមេគង្គជាផ្លូវទឹកមួយយ៉ាងសំខាន់អាចឲ្យគេជ្រៀតចូលទៅក្នុងប្រទេសចិនភាគខាងត្បូង។ ទី២ គេត្រូវកម្ចាត់គ្រោះថ្នាក់ទាំងឡាយដែលគំរាមកំហែងលើអាណានិគមថ្មីរបស់គេឲ្យអស់ ពិសេសបណ្ដាប្រទេសមកពីប្រទេសសៀម ដែលមានអធិរាជអង់គ្លេសនៅពីខាងក្រោយ។ក្រោយមកនៅគ.ស. ១៨៦២ លោកឧត្ដមសេនីយត្រីបូណា ទេសាភិបាលនៃដែនដីកូសាំងស៊ីនចូលមកស្រុកខ្មែរ ក្ដាប់សភាពការណ៍ម្ដងទៀត ដោយឆ្លៀតឱកាសចូលគាល់សម្ដេចនរោត្ដមផង។នៅដើមឆ្នាំ១៨៦៤ បារាំងបានគាបសង្កត់បាងកកតាមផ្លូវទូត និងផ្លូវយោធា ដើម្បីឲ្យបាងកកបញ្ជូនត្រា ព្រះខ័នរាជ្យ និងមដុករាជ្យ សម្រាប់ពិធីរាជាភិសេកព្រះបាទនរោត្ដម ជាព្រះមហាក្សត្រពេញលក្ខណៈនៅរាជធានីឧដុង្គនាថ្ងៃទី៣ មិថុនា ១៨៦៤។
មកដល់ឆ្នាំ១៨៦៧ បារាំង និងសៀមបានស្រុះស្រួលយល់ព្រមចំពោះបញ្ហាខ្មែរ ដែលពីមុនមកមានទំនាស់ដោយសារសៀមមានអង់គ្លេសនៅពីក្រោយ ឯបារាំងចង់ផ្ទេរការកាន់កាប់ខ្មែរពីសៀម។ ម្យ៉ាងទៀត បរិយាកាសធូរស្រាលខ្លះៗ បានកើតមានឡើងរវាងបារាំង និងអង់គ្លេស ព្រោះ ប្រទេសទាំងពីរបានក្លាយទៅសម្ព័ន្ធមិត្តក្នុងការប្រឆាំងនឹងចិន គឺចលនាថៃភិញ(ឈ្មោះសមាគមសម្ងាត់នៅប្រទេសចិន ងើបឡើងប្រឆាំង នឹងអ្នកកាន់អំណាចជាតិផង និងពួកបរទេសផង)។ សន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី១៥ កក្កដា ១៨៦៧ មានន័យថាបារាំងព្រមប្រគល់ខេត្តបាត់ដំបង និងសៀមរាបទៅឲ្យសៀម។ ឯសៀមព្រមទទួលស្គាល់សិទ្ធិរបស់បារាំងក្នុងការដាក់របបអាណាព្យាបាលមកលើកម្ពុជា។ ម្យ៉ាងទៀតបារាំងសន្យាថាមិនបញ្ចូលប្រទេសខ្មែរជាអាណានិគមដូចកម្ពុជាក្រោមឡើយ។

អំណាចត្រួតត្រារបស់បារាំង

ដំណាក់កាលទី១

ដំបូងបារាំងប្រើវិធីត្រជាក់ក្នុងការអនុវត្តការត្រួតត្រាខ្មែរ។ ក្រោយពីត្រឡប់ទៅព្រៃនគរវិញ បារាំងបានកំណត់គោលការណ៍ពីរយ៉ាងគឺ៖

• ដើម្បីបានបញ្ចូលដែនដីកូសាំងស៊ីនជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន បារាំងបានយកលេសមួយសមស្របមកកំណត់។ ពោលគឺបារាំងមានសិទ្ធិលូកដៃចូលក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងរបស់ខ្មែរ ព្រោះប្រទេសខ្មែរពីមុនមកធ្លាប់ជាសាមាន្តរដ្ឋរបស់យួន។
• លោកទេសាភិបាល បូណាសង្កត់ធ្ងន់លើសេចក្ដីប្រាថ្នារបស់សៀមមកលើប្រទេសខ្មែរ ដែលប្រទេសបារាំងត្រូវតែការពារឯករាជ្យនៃប្រទេសនេះ ដែលមានការទំនាក់ទំនងទៅនឹងសន្តិភាពនៃដែនដីកូសាំងស៊ីន។ ក្រោយពីបានទូលថ្វាយហេតុផលសព្វគ្រប់ និងសូមព្រះអង្គព្រមដាក់ប្រទេសខ្មែរឲ្យបារាំងជួយការពារ បព្វជិតមីស(Miche) ទ្រង់បានថ្វាយគម្រោងសន្ធិសញ្ញាមួយ ហើយទ្រង់បានធ្វើការពិភាក្សាជាមួយព្រះរាជាខ្មែរ។ លុះដល់ថ្ងៃទី ១១ សីហា ១៨៦៣ លោកឡាក្រង់ឌីយ៊ែ(La Grandière) បានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាក្នុងនាមលោកផ្ទាល់ ជាមួយនឹងសម្ដេចនរោត្ដមដែលបានយល់ព្រមទាំងញញើតញញើម។ នេះជាសន្ធិសញ្ញាលើកទី១ ដែលខ្មែរយល់ព្រមឲ្យបារាំងធ្វើអាណាព្យាបាល។

ខ្លឹមសារសន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី ១១ សីហា ១៨៦៣

• ផ្ដល់ផលប្រយោជន៍ឲ្យគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រះចៅអធិរាជបារាំងបានសន្យាថានឹងរៀបចំប្រទេសកម្ពុជាឲ្យស្ថិតក្នុងសន្តិភាព និងរបៀបរៀបរយ ការពារចំពោះការវាយលុកទាំងឡាយមកពីខាងក្រៅ និងជួយខ្មែរក្នុងការហូតពន្ធគយ ផ្ដល់ភាពងាយស្រួល ក្នុងការធ្វើគមនាគមន៍តាមផ្លូវសមុទ្រ។
• ជាថ្នូរវិញ ប្រទេសកម្ពុជាព្រមធ្វើសម្បទានដល់ប្រទេសបារាំងនូវដីម្ដុំជ្រោយចង្វា និងបើកសិទ្ធិឲ្យបារាំងកាប់ឈើក្នុងព្រៃនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាដើម្បីយកទៅស្ថាបនាកប៉ាល់។ទោះបីខាងភាគីខ្មែរចាញ់ប្រៀបខាងភាគីបារាំងខ្លះក៏ដោយ ក៏មតិខ្មែរខ្លះយល់ថា ខ្មែរអាចទទួលយកសន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី ១១ ខែ សីហា ១៨៦៣ ព្រោះបារាំងពុំបានទាន់ដកហូតអំណាចពីព្រះរាជាខ្មែរនៅឡើយ។ តែក៏មានអ្នកស្នេហាជាតិបានក្រោកឈរកាន់អាវុធប្រឆាំងដែរ។ ចាប់តាំងពី​ឆ្នាំ ១៨៦៣​មក ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ បាន​ចុះ​ព្រះហស្ថលេខា​លើ​​ក្រិត្យ ឬ​សេចក្ដីប្រកាស​ជាច្រើន ដែល​សុទ្ធតែ​ផ្ដល់​ចំណេញ​ដល់​បារាំង​ទាំងអស់​។ ឃើញ​យ៉ាង​នេះ ព្រះមហាក្សត្រ​បាន​ឱ្យ​មនុស្ស​ជំនិត​របស់​ព្រះអង្គ​បង្ក​ការបះបោរ​ដើម្បី​ការពារ​ព្រះមហាក្សត្រ​។

ដំណាក់កាលទី២

នៅទសវត្សទី៩នៃសតវត្សទី១៩ សាធារណរដ្ឋទី៣នៃប្រទេសបារាំងមានស្ថេរភាពឡើងវិញហើយ។ អ្នកដែលឡើងកាន់អំណាចសុទ្ធជាបក្សពួកនិយមខាងពង្វាតអាណានិគមដូចជាលោកកំបែតាជាដើម។ ពួកនេះសម្រេចចិត្តថាត្រូវតែវាយដណ្ដើមយកតំបន់សេសសល់នៅឥណ្ឌូចិនមកកាន់កាប់ទៀត ហើយពង្រីកការត្រួតត្រានៅទីនោះឲ្យកាន់តែរឹងមាំឡើង
ទន្ទឹមនឹងការវាយប្រហារទៅលើតុងកឹងជាលើកទី២ និងការវាយប្រហារទៅលើបន្ទាយនៅវ៉េ(១៨៨៣ - ១៨៨៥)។ នៅថ្ងៃទី១៧ មិថុនា ១៨៨៤ សាលថុំសុន(Charles Thomson) ទេសាភិបាលដែនដីកូសាងស៊ីន បានបញ្ជូនទាហានជើងទឹកមួយក្រុមឲ្យចូលទៅក្នុងវាំងទាំងកណ្ដាលអធ្រាត្រវេលាម៉ោង២២។ ពេលនោះប្រតិភូបារាំងម្នាក់បានបញ្ជាឲ្យដាស់ព្រះមហាក្សត្រដែលកំពុងផ្ទំលក់ ហើយបង្ខំឲ្យចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាថ្មីមួយទៀត។ សន្ធិសញ្ញានេះបានដកសិទ្ធិពីព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បីឲ្យបារាំងធ្វើជាអ្នកអាណាព្យាបាលលើប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូល។ ចាប់ពីពេលនោះ ប្រទេសកម្ពុជាក៏ក្លាយជាអាណានិគមពិតប្រាកដរបស់បារាំង។
មាត្រាខ្លះក្នុងចំណោមមាត្រាទាំងអស់លើកកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ មានខ្លឹមសារដូចជា៖

• ព្រះមហាក្សត្រត្រូវទទួលស្គាល់ជាមុន នូវកំណែទម្រង់ផ្នែករដ្ឋបាល តុលាការ ហិរញ្ញវត្ថុ និងពាណិជ្ជកម្មដែលសាធារណរដ្ឋបារាំងយល់ថាគួរតែធ្វើក្នុងអនាគតកាល។
• ក្នុងការគ្រប់គ្រងខេត្ត និងក្រសួងនានា មន្ត្រីខ្មែរត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់អាជ្ញាធរបារាំង។ ឯក្រសួងគយ ពន្ធដារ ក្រសួងសាធារណការ និងក្រសួងឯទៀតដែលប្រើវិស្វករ បានត្រូវបារាំងកាន់កាប់ដោយផ្ទាល់។
• រដ្ឋាភិបាលបារាំងអាចតែងតាំងរេស៊ីដង់(résident ប្រែថាអ្នកតំណាង រឺ ឯកាភិបាល) និងរេស៊ីដង់រងឲ្យត្រួតពិនិត្យមន្ត្រីខ្មែរនៅតាមទីរួមខេត្ត។
• ខេត្ត​ដែល​ពីមុន​មក​មាន​ចំនួន ៥៧ ត្រូវ​បង្រួម​មក​ត្រឹម ៥០ ហើយ​មាន​ចែក​ជា​ស្រុក និង​ឃុំ​។
• ចំណាយទាំងឡាយរបស់រាជការខ្មែរ និងរបស់រដ្ឋការអាណាព្យាបាលបារាំងជាបន្ទុករបស់ប្រទេសកម្ពុជា។
• ព្រះរាជាត្រូវទទួលប្រាក់បៀវត្សដែលមានកម្រិតជាក់លាក់ ហើយមិនអាចខ្ចីប្រាក់ដោយគ្មានការយល់ព្រមពីរដ្ឋាភិបាលបារាំងឡើយ។
• ដីធ្លីក្នុងព្រះរាជាណាចក្រទាំងមូល ពីដើមជាកម្មសិទ្ធិរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ឥឡូវពួកអាជ្ញាធរបារាំង និងខ្មែរអាចរៀបចំឲ្យមានកម្មសិទ្ធិឯកជនខាងដីធ្លី។
• ក្រុងភ្នំពេញ ត្រូវ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​ការត្រួតត្រា​របស់​ទេសាភិបាល​ជាន់ខ្ពស់​របស់​បារាំង​។ ទេសាភិបាល​ជា​ប្រធាន​ក្រុមប្រឹក្សា​រាជធានី ដែល​មាន​សមាសភាព ១២​រូប ក្នុង​នោះ​ជនជាតិ​បារាំង ៦​រូប ខ្មែរ ៣​រូប និង​យួន ៣​រូប​។មកដល់​ឆ្នាំ ១៨៨៧ បារាំង​ទាមទារ​ឱ្យ​ព្រះមហាក្សត្រ​ចុះ​ព្រះហស្ថលេខា​លើ​រាជក្រឹត្យ​មួយ​ មានន័យថា ព្រះមហាក្សត្រ​សោយរាជ្យ ប៉ុន្តែ​មិន​ត្រួតត្រា​ទេ​។

ដំណាក់កាលទី៣

នៅ​ខែ តុលា ឆ្នាំ១៨៨៧ មុនវាយដណ្ដើមប្រទេសឡាវ បារាំងមានគម្រោងបង្កើតសហព័ន្ធមួយនៅលើទឹកដីទាំងឡាយដែលខ្លួនកាន់កាប់ហៅថា សហព័ន្ធឥណ្ឌូចិន មានន័យថា កម្ពុជា ជា​ដែនដី​មួយ​ចំណែក​របស់​បារាំង គឺជា​ប្រទេស​មួយ​ដែល​ផ្គត់ផ្គង់​ផលិតផល​កសិកម្ម និង​វត្ថុធាតុដើម​សម្រាប់​ប្រទេស​បារាំង​ ។ ដប់ឆ្នាំក្រោយមក(១៨៩៧) ទើបសហព័ន្ធឥណ្ឌូចិនបានត្រូវបង្កើតឡើង ដោយមានការតែងតាំងអគ្គទេសាភិបាលមួយសម្រាប់ឥណ្ឌូចិនទាំងមូល។ សន្ធិសញ្ញា​បារាំង-សៀម​នា​ឆ្នាំ ១៩០៤ បាន​ធ្វើ​ឱ្យ​កម្ពុជា​បាត់បង់​ដែនដី​ម្លូព្រៃ ទន្លេរពៅ និង ព្រះវិហារ​។ ប៉ុន្តែ​សន្ធិសញ្ញា​ឆ្នាំ ១៩០៧ គឺ​ក្នុង​រាជ្យ​ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ (១៩០៤-១៩២៧) ប្រទេស​កម្ពុជា​បាន​ទទួល​ខេត្តបាត់ដំបង និង​សៀមរាប​មកវិញ​។

សេដ្ឋកិច្ចកំឡុងការត្រួតត្រារបស់អាណានិគមបារាំង

មិនយូរទេ បន្ទាប់ពីពួកបារាំងបានបង្កើតឡើងដំបូងនូវវត្តមានស្វយ័ត នៅកម្ពុជានៅឆ្នាំ១៨៦៣ ពួកបារាំងបានយល់ថាសុបិន្តរបស់ពួកគេអំពីកម្ពុជានឹងក្លាយជា សិង្ហបុរីនៅកូសាំងស៊ីន គឺជាការភាន់ច្រឡំមួយ ហើយថាកម្ពុជាគ្មានទ្រព្យសម្បត្តិដែលបានលាក់បាំងនោះទេ ។តាំងពីពេលនោះមក សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាមិនបានធ្វើទំនើបកម្មគួរអោយកត់សំគាល់នោះទេ ។ បារាំងបានប្រមូលពន្ធដោយមានប្រសិទ្ធិភាព ក៏ប៉ុន្តែផ្សេងពីនោះ បាននាំមកវិញនូវការផ្លាស់ប្ដូរតិចតួចចំពោះសេដ្ឋកិច្ចភូមិ របស់ខ្មែរ ។ការរើសអើងទល់នឹងជនជាតិមិនមែនយួនដោយពួកបារាំងបានបន្ត ជាពិសេសនៅពេលដែលគេដឹងថាជនជាតិខ្មែរ បានបង់ពន្ធដារខ្ពស់បំផុតក្នុងម្នាក់ៗនៅកូសាំងស៊ីនក៏ដោយ ។ នៅឆ្នាំ១៩១៦ ការបះបោរពន្ធដារមួយបាននាំមកនូវរាប់សិបពាន់ នៃពួកអ្នកកសិករស្រែចម្ការមកដល់ភ្នំពេញដើម្បីធ្វើញត្តិអោយព្រះបាទ ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស ចំពោះការបន្ធូរបន្ថយពន្ធដារ ។ ពួកបារាំង ពួកគេបានគិតថាជនជាតិខ្មែរស្ងៀមស្ងាត់និងសោះអង្គើយ ដើម្បីរៀបចំការតវ៉ាមួយដែលគួរអោយតក់ស្លុត^{[ត្រូវការអំណះអំណាង]} ។ ទោះបីជាមានការតវ៉ាក៏ដោយ ក៏ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្សមិនអាចធ្វើអ្វីបានឡើយ ។ នៅឆ្នាំ១៩២៥ ពួកអ្នកភូមិបានសម្លាប់ឯកាភិបាលបារាំងម្នាក់ (រេស៊ីដង់) ដែលបានគម្រាមកំហែងចាប់ខ្លួនពួកអ្នកល្មើសពន្ធដារ ។វិស័យខ្លះនៃសេដ្ឋកិច្ចបានអភិវឌ្ឍក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ។ ពួកបារាំងបានសាងផ្លូវថ្នល់និងផ្លូវដែកខ្លះលើទឹកដីកម្ពុជា ។ ពេលនោះផ្លូវដែករាប់គីឡូម៉ែត្រពីរបីទាក់ទងគ្នាបានដាក់អោយប្រើ មួយខ្សែដ៏សំខាន់បានភ្ជាប់ភ្នំពេញនិងព្រំដែនថៃតាមរយៈខេត្តបាត់ដំបង ។ ការដាំដុះកៅស៊ូ និងពោតវាជាដំណាំសំខាន់ខាងសេដ្ឋកិច្ច ហើយភ្លាមៗខេត្តបាត់ដំបងនិងសៀមរាបបានក្លាយជាចានបាយនៃកូសាំងស៊ីន ។ កំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩២០ កម្ពុជាបានចំណេញនៅពេលដែលកៅស៊ូនិងពោតមានតម្រូវការ ក៏ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីសេដ្ឋកិច្ចធ្លាក់ចុះដ៏គំហុកនៅឆ្នាំ១៩២៩ កម្ពុជាក៏បានរងគ្រោះ ជាពិសេសក្នុងចំណោមអ្នកដាំដំណាំស្រូវ ដែលប្រាក់ចំណូលរបស់ពួកគេធ្លាក់ចុះ ដែលធ្វើអោយពួកគេជាងនេះទៀតក្លាយជាជនរងគ្រោះ នៃពួកអ្នកចងកាប្រាក់ជារៀងរហូត ។

ឧស្សាហកម្មបានរៀបចំជាដំបូងដើម្បី ដំណើរការវត្ថុធាតុដើមសម្រាប់ ការប្រើប្រាស់ក្នុងស្រុករឺសម្រាប់នាំចេញ ។ អន្តោប្រវេសន៍ទៅកាន់កម្ពុជាដ៏សន្ធឹកសន្ធាប់ ហើយកម្ពុជាក៏ប្រែជាមានជនជាតិចម្រុះនានាច្រើន ។ ពេលនោះនៅភូមា និងម៉ាឡេស៊ី ដែលប្រទេសទាំងពីរស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប៊្រីតថេន ពួកជនបរទេសបានគ្រប់គ្រងកម្លាំងដំណើរការនៃសេដ្ឋកិច្ច ។ ជនជាតិយួន ទោះបីជាតួនាទីបុព្វសិទ្ធិរបស់ពួកគេបានក្លាយជាពួកពលករលើការដាំដុះកៅស៊ូក៏ដោយ ។ ភ្លាមៗ ជនអន្តោប្រវេសន៍យួនក៏បានចាប់ផ្ដើមដើរតួសំខាន់ នៅក្នុងសេដ្ឋកិច្ចអាណានិគមជាអ្នកនេសាទ និងអ្នកជំនួញ ។ ពួកចិនបានកំពុងតែរស់នៅកម្ពុជាអស់រយៈពេលច្រើនសតវត្ស ហើយពួកគេក៏បានគ្រប់គ្រងពាណិជ្ជកម្ម តាំងពីមុនការមកដល់របស់បារាំងទៅទៀត ។ ក្រោមពួកបារាំង ស្ថានភាពនេះនៅដដែល ក៏ប៉ុន្តែពួកបារាំងបានដាក់កំហិតលើពួកចិន ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ពួកឈ្មួញ និងធនាគារិកចិននៅកម្ពុជាបានអភិវឌ្ឍបណ្ដាញពាណិជ្ជកម្មជាច្រើន ដែលលាតសន្ធឹងទូទាំងឥណ្ឌូចិនរហូតដល់ប្រទេសចិនដូចគ្នា ។

ស្ថានភាព​ប្រជាករ​កម្ពុជា ក្នុង​សម័យ​អាណានិគម

បារាំង​បាន​ជំរិត​ទារពន្ធដារ​យ៉ាង​ធ្ងន់ធ្ងរ​។ មាន​តាំងពី​ពន្ធ​មនុស្ស ពន្ធដី​ពន្ធ​លំនៅ ពន្ធ​សត្វពាហនៈ ពន្ធ​យានជំនិះ ពន្ធ​របរ​អាជីវកម្ម -ល-។ ដើម្បី​បង់ពន្ធ​ជា​ប្រាក់​កាស​ឱ្យ​បារាំង កសិករ​បាន​ខិតខំ​ពង្រីក​ដំណាំ​ឧស្សាហកម្ម​មាន​កៅស៊ូ​ជាដើម ព្រមទាំង​ពង្រីក​ដំណាំ​ដទៃ​ទៀត​មាន​ស្រូវ ពោត សណ្ដែក -ល-។ ប៉ុន្តែ​ទិន្នផល​ដំណាំ​មិន​សូវ​ល្អ​ទេ​។ ផល​ស្រូវ​ក្នុង​មួយ​ហិចតា​បាន​ត្រឹមតែ​ពី ១​តោន ដល់ ១.២​តោន​ប៉ុណ្ណោះ​។ ដូចនេះ​ហើយ​កសិករ​ក្រីក្រ ក៏​ក្លាយទៅជា​អ្នក​ជាប់​បំណុល​ពួក​ឈ្មួញ​កណ្ដាល និង​ឈ្មួញ​បរទេស​។ ចំណែក​កាប្រាក់​វិញ​មាន​កម្រិត​ខ្សដើម្បី​ឱ្យ​ងាយ​ក្នុង​ការ​កសាង​មនុស្ស​សម្រាប់​បម្រើ​ការ​ឱ្យ​រដ្ឋការ អាណាព្យាបាល​បារាំង​បាន​បង្កើត​ឱ្យ​មាន​គ្រឹះស្ថានសិក្សា​ខ្លះៗ​ដូចជា​៖

• សាលាបឋមសិក្សា​៖ ឆ្នាំ ១៩១១ មាន​សាលា ៣០ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៣៧ មាន ៨១៣ ។
• សាលាមធ្យមសិក្សា​៖ នៅ​ឆ្នាំ ១៩១១ មាន​អនុវិទ្យាល័យ​ស៊ីសុវត្ថិ​មួយ​។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៣៥ អនុវិទ្យាល័យ​នេះ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឱ្យ​ទៅ​ជា​វិទ្យាល័យ​ស៊ីសុវត្ថិ។
• សាលា​បច្ចេកទេស​៖ ឆ្នាំ ១៩១៧ មាន​សាលា​អប់រំ​បច្ចេកទេស ខាង​សិល្បៈ និង​សិប្បកម្ម​មួយ គឺ​សាលារចនា​។

បញ្ហាដែនដីកូសាំងស៊ីន និងព្រំប្រទល់

តើបារាំងជាន់លើទឹកដីឥណ្ឌូចិនដោយរបៀបណា?  ដោយយកលេសថា ស្ដេចយួនធ្វើទុក្ខបុកម្នេញលើរូបអ្នកផ្សាយសាសនាជាតិបារាំង ពួកនេះក៏បានវាយយកកំពង់ផែយួន តួរ៉ាន នៅថ្ងៃទី១ ខែកញ្ញា ១៨៥៨។ បន្ទាប់មកបន្ទាយព្រៃនគរត្រូវបារាំងវាយយកបាននៅថ្ងៃទី១៧ ខែ កុម្ភៈ ១៨៥៩ទៀត។ តាមសន្ធិសញ្ញាចុះថ្ងៃទី៥ កក្កដា ១៨៦២ ស្ដេចយួនទីឌឹកបានទទួលស្គាល់ជាកម្មសិទ្ធិរបស់បារាំងនូវខេត្តបៀនវ៉ា យ៉ាឌិញ ឌិញទឿង(មេសរ) និងកោះត្រឡាច ដែលយួនបានប្រវ័ញ្ចយកពីខ្មែរពីមុនមក។
មកដល់គ.ស. ១៨៦៤ ព្រះបាទនរោត្ដម អមដោយលោកឌូដាដឺឡាក្រេ(Doudart de lagrée)ផង បានយាងទៅ ជួបលោកទេសាភិបាល ឡាក្រង់ឌីយ៊ែ(La Granduére)នៅព្រៃនគរ ហើយធ្វើសំណូមពរឲ្យបារាំងបង្វិលសងខេត្តទាំងបីមកវិញ គឺ លង់ហោរ មាត់ជ្រូក និងពាម។ ឯបារាំងបានទទួលពាក្យជាមួយព្រះអង្គពីរឿងនេះហើយ។ ប៉ុន្តែនៅគ.ស. ១៨៦៧ ដោយខេត្តទាំងបីជាកន្លែងដែលយួនធ្វើសកម្មភាពប្រឆាំងបារាំង ពួកគេបានបញ្ចូលខេត្តទាំងនេះជាអាណានិគមរបស់ខ្លួន ដោយភ្លេចគិតដល់ពាក្យសន្យាជាមួយព្រះបាទនរោត្ដម។
ដូចនេះចាប់ពីឆ្នាំ១៨៦៧ ទឹកដីកម្ពុជាក្រោមទាំងមូលក្លាយជាអាណានិគមរបស់បារាំង។ ឯកម្ពុជាលើតាមលក្ខន្តិកៈ ជាប្រទេសក្រោមអាណាព្យាបាល។ ម្ល៉ោះហើយអាជ្ញាធរបារាំងនៅកូសាំងស៊ីន តែងតែធ្វើការកែប្រែបន្ទាត់ព្រំដែនតាមទំនើងចិត្តដោយសំអាងលើបញ្ហានយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច។ ហើយការកែប្រែសុទ្ធតែចំណេញទឹកដីទៅខាងកូសាំងស៊ីនជានិច្ច ដោយមិនអើពើដល់ការតវ៉ារបស់ព្រះរាជាខ្មែរ និងមិនស្នើសួរព្រះយោបល់ផងទេ
ចាប់ពីឆ្នាំ១៨៩៣ ដល់១៩១៤ ប្រទេសខ្មែរត្រូវបាត់បង់ទឹកដីថែមទៀតព្រមទាំងកោះ ដូចជាកោះត្រល់ជាដើម ដោយបារាំងប្រវ័ញ្ចយកទៅ បញ្ចូលក្នុងអាណានិគមកូសាំងស៊ីន ឬក្នុងប្រទេសអណ្ណាមទៅវិញ។

ចលនាបះបោរប្រឆាំងនឹងបារាំងក្រោយសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៨៦៣ និង១៨៨៤

ទោះបីសន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី១១ សីហា ឆ្នាំ ១៨៦៣ ស្ថិតនៅក្នុងការផ្ដល់ប្រយោជន៍ឲ្យគ្នាទៅវិញទៅមកក៏ដោយ ក៏អ្នកស្នេហាជាតិបានក្រោកឈរកាន់អាវុធប្រឆាំងនឹងការប៉ុនប៉ងរបស់បារាំងក្នុងការត្រួតត្រាប្រទេសខ្មែរដែរ។ បន្ថែមលើនេះសន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី១៧ មិថុនា ១៨៨៤ រឹតតែបង្កភាពក្ដៅក្រហាយទ្វេឡើងគ្រប់ស្រទាប់ប្រជាជនខ្មែរ ដែលនាំឲ្យកើតមានចលនាតស៊ូជាហូរហែ៖

ចលនាតស៊ូរបស់អាចារ្យស្វា(១៨៦៤ - ១៨៦៦)

តាមពាក្យតំណាលតៗមក លោកអាចារ្យស្វាជាខ្ញុំបម្រើរបស់នាម៉ឺនម្នាក់ (ឧកញ៉ាវិជ្ជោសុខ) នៅរាជធានីឧដុង្គ។ ពេលបារាំងមកតាំងអាណាព្យាបាលលើប្រទេសខ្មែរនៅគ.ស ១៨៦៤ លោកអាចារ្យស្វាបានភៀសទៅកទ័ពវាយយកបានខេត្តទ្រាំង(កំពត - តាកែវ) ហើយលើឆ្ពោះមកក្រុងភ្នំពេញទៀត។ ក្រោយមកកងទ័ពព្រះបាទនរោត្ដម ដោយមានជំនួយពីកងទ័ពបារាំង បានធ្វើប្រតិបត្តិការសឹកដេញតាមចាប់លោកបាននៅថ្ងៃទី ១៩ សីហា ១៨៦៦។ លោកត្រូវបារាំងនិរទេសយកទៅដាក់នៅកោះត្រឡាច រួចបញ្ជូនទៅកោះរេអុយនីញុង(Réunion) ហើយទីបំផុតបញ្ជូនទៅកោះអង់ទី(Antilles)។

ចលនាបះបោររបស់ពោធិកំបោរ(១៨៦៥ - ១៨៦៧)

លោកពោធិកំបោរជាព្រះសង្ឃមួយអង្គ មានដើមកំណើតនៅខេត្តរោងដំរី។ នៅគ.ស ១៨៦៥ បារាំងបានផ្ដល់មធ្យោបាយជាលុយកាក់ឲ្យលោករស់នៅព្រៃនគរ ដើម្បីឃ្លាំមើលសកម្មភាពលោកតែប៉ុណ្ណោះ។ ខែឧសភា ១៨៦៦ លោកបានភៀសខ្លួនចូលទៅខេត្តរោងដំរី ហើយកទ័ពនៅទីនោះ។ នៅខែក្រោយមកមានមេទាហានបារាំងពីរនាក់ ត្រូវអ្នកស្នេហាជាតិខ្មែរសម្លាប់។ ទ័ពបារាំងនៅព្រៃនគរ បានលើកទៅបម្រុងនឹងកម្ចាត់លោក។ នៅខែធ្នូ ១៨៦៦ កង​កម្លាំង​ពោធិកំបោរ​មាន​អ្នក​ចូលរួម​ប្រហែល​មួយ​ម៉ឺន​នាក់​។ ចលនា​នេះ​ធ្វើសកម្មភាព​នៅ​ព្រំដែន​ឡាវ តាម​តំបន់​សងខាង​ទន្លេមេគង្គ និង​នៅ​តំបន់​ចន្លោះ​ទីក្រុងឧត្ដុង្គ និង​ភ្នំពេញ​។ លោកបានឆ្លងចូលក្នុងប្រទេសខ្មែរ ហើយលើកទ័ពឆ្ពោះទៅរាជធានីឧដុង្គ និងភ្នំពេញ។ ប៉ុន្តែនៅខែមករា ១៨៦៧ ស្ថានភាពសឹក និងនយោបាយនៅប្រទេសខ្មែរកាន់តែតឹងតែងឡើង រាស្ត្រក្រោកឈរប្រឆាំងបារាំងគ្រប់ទីកន្លែង។

កងទ័ពលោកពោធិកំបោរបានបរាជ័យនៅជាយភ្នំពេញ។ ពោធិកំបោររត់ទៅពួននៅកំពង់ស្វាយ រួចត្រូវកងទ័ពបារាំងចាប់ ហើយសម្លាប់យកក្បាលមកដោតនៅក្រុងឧដុង្គនៅខែធ្នូ១៨៦៧។

ចលនាបះបោររបស់ស៊ីវត្ថា(១៨៦១ - ១៨៩១)

ព្រះអង្គស៊ីវត្ថាត្រូវជាបុត្រាទី៣ របស់ព្រះបាទអង្គឌួង។ ដោយសារការច្រណែននឹងព្រះរាមទាំងពីរ គឺនរោត្ដម និងស៊ីសុវត្ថិដែលមានសិទ្ធិឡើងសោយរាជ្យ ព្រះអង្គក៏គេចបាត់ពីរាជធានីតែម្ដង(គ.ស ១៨៦១)។ពីឆ្នាំ១៨៦១ - ១៨៦២ ទោះបីពុំមានវត្តមានព្រះអង្គស៊ីវត្ថាក៏ដោយ ចលនាបះបោរដែលបង្កដោយបក្សពួកព្រះអង្គបានលើកទៅវាយបានក្រុងភ្នំពេញ រួចកាន់កាប់រាជធានីឧដុង្គទៀត។ ចលនា​ស៊ីវត្ថា បាន​បង្ក​ការលំបាក​យ៉ាង​ច្រើន​ដល់​ព្រះមហាក្សត្រ និង​ពួក​អាណាព្យាបាល​បារាំង​។ ព្រះបាទនរោត្ដមភៀសខ្លួនទៅសៀម ហើយយាងត្រឡប់មកវិញនៅខែមីនា ១៨៦២ បន្ទាប់ពីចលនាបះបោរត្រូវបានបង្ក្រាប។ ស៊ីវត្ថា​រត់​រួច ហើយ​ទៅ​កទ័ព​ធ្វើការ​បះបោរ​បន្ត​ទៀត​។នៅគ.ស ១៨៧៦ ព្រះអង្គស៊ីវត្ថាបានប្រឡប់ចូលស្រុកវិញ ហើយបំបះបំបោររាស្ត្រម្ដងទៀតនៅត្រង់បាភ្នំ រំដួល ព្រៃវែង។ តែលើកនេះ ព្រះមហាឧបរាជស៊ីសុវត្ថិ ត្រូវចាត់ឲ្យចេញបង្ក្រាបបានរាបទាបវិញ ដោយមានជំនួយពីទ័ពបារាំងផង។ ព្រះអង្គស៊ីវត្ថាបានដកខ្លួនថយទៅប្រទេសឡាវភាគខាងត្បូងនៅខែកុម្ភៈ ១៨៧៧ ដើម្បីរង់ចាំឱកាសល្អ។ ឱកាសល្អបានកើតមានឡើង នៅពេលចុះហត្ថលេខាដោយបង្ខំលើសន្ធិសញ្ញា ព្រះបាទនរោត្ដម ថុំសុន។ នៅឆ្នាំ ១៨៨៥ ព្រះអង្គស៊ីសុវត្ថាបានរៀបចំខ្លួនប្រុងវាយឧដុង្គ ប៉ុន្តែត្រូវអាក់ខានទៅវិញ ហើយបានដកខ្លួនទៅព្រំដែនសៀម។
ក្នុងខែឧសភា ១៨៨៦ បក្សពួករបស់ព្រះអង្គស៊ីវត្ថាចំនួន៥០០០នាក់ ចូលវាយភ្នំពេញ តែត្រូវគេកម្ចាត់ចេញ។ បន្ទាប់ពីពេលនោះមករហូតដល់ឆ្នាំ១៨៩០ ការរំជើបរំជួលជាច្រើនកន្លែងបានធ្វើឲ្យកងទ័ពបារាំង និងកងទ័ពព្រះមហាក្សត្រ ខូចខាតយ៉ាងដំណំ។
ក្នុងខែមីនា ១៨៩០ ពួកអាណានិគមបារាំងបានស្នើសុំជួបជាមួយព្រះអង្គស៊ីវត្ថាដើម្បីធ្វើកិច្ចចរចា តែកិច្ចចរចានេះគ្មានលទ្ធផលអ្វីសោះ។
ក្នុងឆ្នាំ១៨៩១ ព្រះអង្គម្ចាស់ស៊ីវត្ថាបានទទួលមរណភាពដោយជម្ងឺនៅភាគខាងជើងសំបូរ។ ចលនាបះបោររបស់ព្រះអង្គក៏បែកខ្ញែកគ្នាបន្តិចម្ដងៗ។

ចលនាបះបោរផ្សេងៗទៀត

ក្នុងឆ្នាំ១៨៨៥ ចលនាតស៊ូជាច្រើនបានផ្ទុះឡើងនៅខេត្តមួយចំនួន។ ពិសេសគឺ ចលនាតស៊ូដឹកនាំដោយ ពិស្ណុលោកឈូក និងក្រឡាហោមគង់។

• ក្រឡាហោមគង់(១៨៨៥ - ១៨៨៦) ចលនាបះបោរនេះមានបំណងប្រយុទ្ធរំដោះខ្លួនពីអំពើជិះជាន់របស់ពួកអាណាព្យាបាល។ ក្រឡាហោមគង់បានទទួលការគាំទ្រពីប្រជាកសិករ ជនជាតិចិនមួយចំនួន និងព្រះសង្ឃ។ នៅឆ្នាំ១៨៨៦ បារាំងបានប្រើល្បិចអញ្ជើញក្រឡាហោមគង់មកធ្វើការចរចា រួចចាប់លោកចងផ្អោបនឹងបំពង់ផ្សែងកប៉ាល់រហូតបាត់បង់ជីវិត។
• វិស្ណុលោកឈូក(១៨៨៥ - ១៨៨៦) ចលនាបះបោរនេះចូលជាមួយក្រុមរបស់ក្រឡាហោមគង់យ៉ាងខ្លាំង។ នៅពេលធ្វើដំណើរមកចូលរួមកិច្ចចរចាតាមសំណើពួកបារាំង លោកត្រូវគេធ្វើឃាត។

ពួកមន្ត្រីបារាំងជាច្រើនបានយល់ថា គឺព្រះបាទនរោត្ដមនេះហើយជាអ្នកដឹកនាំចលនាតស៊ូប្រឆាំងបារាំងនេះឯង។ ព្រះអង្គយល់ថា ការបង្ខំឲ្យទទួលយកសន្ធិសញ្ញាថ្ងៃទី១៧ មិថុនា ១៨៨៤ ជាបញ្ហាយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា ទ្រង់បានរកមធ្យោបាយរំដោះប្រទេសព្រះអង្គដើម្បីឲ្យរួចពីនឹមត្រួតត្រាផ្ទាល់របស់បរទេស។

ព្រឹត្តិការណ៍ថ្ងៃទី១៨ មេសា ១៩២៥

នៅថ្ងៃទី១៨ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩២៥ នាភូមិក្រាំងលាវ ឃុំក្រាំងលាវ ស្រុករលាប្អៀរ ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មានចលនាបះបោរមួយបានកើតឡើងផងដែរ។ ចលនាបះបោរនេះបង្កឡើងដោយមេក្រុមពីរនាក់ ឈ្មោះ ជួន និង នៅ ដែលបានប្រមូលបក្សពួករបស់គេតាមវាយប្រហារបារាំងនៅទីនោះ។ ក្នុងពេលដែលលោករេស៊ីដង់មោនសៀឡាត់មីនីស្ត្រាទ័រ(បាដេស) បានចុះទៅទារពន្ធដោយផ្ទាល់នៅសាលាឃុំក្រាំងលាវ ប្រជាជនដែលមិនសប្បាយចិត្តនឹងការគាបសង្កត់ទារពន្ធដារគ្រប់បែបយ៉ាងរបស់បារាំងបាននាំគ្នាតវ៉ាប្រឆាំង។ ការណ៍នេះបានផ្ដល់ឱកាសឲ្យចលនារបស់ជួន និងនៅ ដែលបង្កប់ខ្លួននៅទីនោះងើបឡើងបំបះបំបោរប្រជាជន រួចក៏បានសម្លាប់លោករេស៊ីដង់បាដេស អ្នកបកប្រែភាសាបារាំងម្នាក់ និងកងរក្សាស្រុកម្នាក់។ ចលនានេះបានធ្វើឲ្យបារាំងខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំង រួចបានបង្គាប់ឲ្យព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិចេញនូវព្រះរាជប្រកាសមួយប្ដូរឈ្មោះភូមិនេះ ពី ភូមិក្រាំងលាវ ទៅ ភូមិតិរិច្ឆាន នាថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ ១៩២៥។

កម្ពុជា​ចុង​សម័យ​អាណានិគម

ព្រះបាទនរោត្ដម សីហនុ បាន​ឡើង​សោយរាជ្យ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤១ គឺ​ចំ​ពេល​ដែល​ភ្លើង​សង្គ្រាមលោក​លើក​ទី​២ កំពុង​ឆាបឆេះ​។ នៅ​ពេល​ដែល ពួក​យោធានិយម​ជប៉ុន​កំពុង​មាន​ជ័យជម្នះ​នៅ​ចុងបូព៌ា និង​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​។ បារាំង​ចុះចាញ់​សង្គ្រាម ហើយ​បាន​ព្រមព្រៀង​ស្ដីពី​កិច្ចការពារ​រួម​លើ​ដែនដី​ឥណ្ឌូចិន​។ ម្ដងនេះ​កម្ពុជា បាន​ឆ្លាក់​ទៅ​នៅ​ក្រោម​របប​ត្រួតត្រា​ពីរ​ត្រួត​គឺ អាណានិគម​បារាំង និង​របប​យោធា​ជប៉ុន​។ ជប៉ុន​បាន​យក​កម្ពុជា​ធ្វើជា​មូលដ្ឋានទ័ព និង​គាប​យក​វត្ថុធាតុដើម ខាង​កសិកម្ម​ដោយ​តម្លៃ​ថោក​បំផុត​។ តាម​ការ​ទាមទារ របស់​ជប៉ុន រដ្ឋាភិបាល​បារាំង​បង្ខំ​ឱ្យ​កសិករ​ខ្មែរ​លក់​ផលដំណាំ​បំពេញ​តម្រូវការ​សេដ្ឋកិច្ច​ជប៉ុន​។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤១ ដល់ ១៩៤៨ ផលិតផល​កសិកម្ម​នៅ​កម្ពុជា​បាន​ថយ​ចុះ​។

ក្រុម​ដែល​លំអៀង​ទៅ​ខាង​ជប៉ុន

មេដឹកនាំ​ក្រុម​នេះ​គឺ​លោក សឺង ង៉ុកថាញ់​។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៤៥ ជប៉ុន​បាន​បណ្ដេញ​បារាំង​ចេញពី​កម្ពុជា ហើយ​ប្រកាស​កម្ពុជា​ជា​រដ្ឋ​ឯករាជ្យ ដោយ​លើក សឺង ង៉ុកថាញ់ ឱ្យ​ធ្វើជា​នាយករដ្ឋមន្ត្រី ដែល​តាម​ការពិត​រដ្ឋាភិបាល​របស់ សឺង ង៉ុកថាញ់ គ្រាន់តែ​ជា​រដ្ឋាភិបាល​ទីងមោង​ប៉ុណ្ណោះ នៃ​ឯករាជ្យ​ក្លែងក្លាយ​ដែល​ផ្ដល់​ដោយ​ពួក​យោធានិយម​ជប៉ុន​។ ក្រោយពេល​ជប៉ុន​ចាញ់​សង្គ្រាមលោក​លើក​ទី​២ បារាំង​បាន​វិល​មកកាន់​កម្ពុជា​ជាថ្មី កងទ័ព​របស់ សឺង ង៉ុកថាញ់ បាន​ប្រឹង​ទប់ទល់​នឹង​បារាំង​ដែរ តែ​ពុំ​អាច​តស៊ូ​នឹង​បារាំង​បាន​ឡើយ ហើយ​សឺង ង៉ុកថាញ់ ត្រូវ​បាន​ចាប់ខ្លួន​យក​ទៅ​ឃុំ​នៅ​ប្រទេស​បារាំង​។ នៅ​ឆ្នាំ ១៩៥១ បារាំង​បាន​ដោះលែង សឺង ង៉ុកថាញ់ តាម​សំណើ​របស់​ព្រះ​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ​។ នៅ​ដើម​ឆ្នាំ ១៩៥២ សឺង ង៉ុកថាញ់ បាន​រត់​ទៅ​ប្រទេស​ថៃ​បង្កើត​ចលនា​ខ្មែរសេរី​។

ក្រុម​ដែល​មាន​និន្នាការ​ខាង​កុម្មុយនិស្ត

នៅ​ឆ្នាំ ១៩៣០ ចលនា​ប្រជារាស្ត្រ​បាន​រួបរួម​ជាមួយ​ក្រុម​ដែល​មាន​និន្នាការ​ខាង​កុម្មុយនិស្ត​។ បន្ទាប់​ពី​ការ​មកដល់​នៃ​របប​យោធានិយម​ជប៉ុន ក្រុម​នេះ​បាន​ក្លាយទៅជា​រណសិរ្ស​អ្នក​ស្នេហា​មាតុភូមិ​ខ្មែរ ឬ​ហៅ​ខ្មែរឥស្សរៈ​។ ស្ថានភាព​រង្គោះរង្គើ​ខាង​សេដ្ឋកិច្ច និង​សង្គម​នៃ​ប្រទេស​ផ្ដល់​ឱ្យ​រណសិរ្ស​ខ្មែរឥស្សរៈ ពង្រីក​មូលដ្ឋាន​នយោបាយ និង​ពង្រីក​ចម្បាំង​ឈ្លប​ទៅលើ​ពួក​អាណានិគម​។ ទោះបី​មាន​ប្រតិបត្តិការ​ការ​បង្ក្រាប​ដ៏​សាហាវ​អំពី​កងទ័ព​បារាំង​ក៏ដោយ ក៏​កងកម្លាំង​ខ្មែរឥស្សរៈ បាន​វាយប្រហារ​តប​វិញ​ធ្វើ​ឱ្យ​បារាំង​មាន​ការ​ខូចខាត​ដែរ​។ មិនដូចវៀតណាមទេ ខ្មែរជាតិនិយមគឺនៅស្ងៀមស្ងាត់ខាងផ្នែកនយោបាយកំឡុង ពីទសវត្សឆ្នាំ១៩០០ដល់ទសវត្សឆ្នាំ១៩៣០ ។ នេះគឺប្រហែលព្រោះតែមានរបបស្ដេចសោយរាជ្យ​និងវិធីដែលពួកបារាំងកាន់កាប់របបរាជាធិបតេយ្យ ។ ពួកអ្នកភូមិខ្មែរជាច្រើនត្រូវគេប្រើប្រាស់​ដើម្បីរំលោភយកអំណាចដែលបានជឿទុកចិត្តថា​បើសិនជាស្ដេចនៅសោយរាជ្យ កម្ពុជាសុខសប្បាយដូចពេលដែលធ្លាប់មាន ។ នៅពេលដូចគ្នាដែរ អត្រាការចេះអក្សរទាបនៅកម្ពុជា ដែលពួកបារាំងបានស្ទាក់ស្ទើរដើម្បីបន្សើរឡើង ដោយបានបញ្ឈប់ចរន្តជាតិនិយមផ្សព្វផ្សាយជាច្រើននៅពេលដែលពួកគេនៅវៀតណាម ។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ជាតិនិយមខ្មែរកំពុងតែបានផុសឡើង​ចំណោមពួកវីរជនខ្មែរចេះដឹងនៅតាមទីក្រុង ។ នៅពេលដែលពួកបារាំងប្រត្យាស្ថាបនាបូជនីយស្ថានជាច្រើននៅអង្គរវត្ត មោទនភាពនៃប្រជាជនខ្មែរជាច្រើនត្រូវបានគេពញ្ញាក់ឡើងនៅ​ក្នុងប្រទេសរបស់ពួកគេនិងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអតីតកាលរបស់ពួកគេ ។ ពួកអ្នកវីរជនចេះដឹងថ្មីជាច្រើន​ត្រូវបានបញ្ចប់ការសិក្សាផ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ​នៅវិទ្យាល័យស៊ីសុវត្ថិឯភ្នំពេញ ។ នៅទីនោះ ការអាក់អន់ចិត្តនៅក្នុងមធ្យោបាយ​ដែលពួកសិស្សនិសិត្សយួនត្រូវគេអនុគ្រោះដែលលទ្ធផល​នៅក្នុងញ្ញត្តិមួយថ្វាយទៅព្រះបាទមុនីវង្សនៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៣០ ។ សំខាន់ ពួកអ្នកជាតិនិយមភាគច្រើនដំបូងឡើយ ជាពួកសមាជិកខ្មែរក្រោម ក៏ជាសមាជិកនៃជនជាតិភាគតិចខ្មែរដែលរស់នៅវៀតណាមដែរ ។ លោកសឺង ង៉ុកថាញ់ និងលោកប៉ាច ឈឹន បានចាប់ផ្ដើមការបោះពុម្ពផ្សាយនគរវត្ត (អង្គរវត្ត) សារពត៌មានខ្មែរដំបូងគេ ។ វាបានបន្ទោសនយោបាយអាណានិគមបារាំងដោយអាកប្បកិរិយាទន់ភ្លន់ នូវអំពើពុករលួយ ព្រឹទ្ធិកម្មរបស់ខ្លួន (ការចងការអាករ)នៅតាមតំបន់ជនបទនានា ការត្រួតត្រារបស់បរទេសខាងសេដ្ឋកិច្ច ហើយនិងក៏បានរិះគន់ផងដែរពួកយួនចំពោះចក្រពត្តិនិយមពីអតីតកាលរបស់ខ្លួន និងទីតំណែងឯកសិទ្ធិនៅឥណ្ឌូចិន ។ទង់ជាតិកម្ពុជា​ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុនខ្មែរមានសំណាងនៅក្នុងការគេចផុតការរងទុក្ខវេទនា​ដែលបានតស៊ូដោយប្រជាជនអាស៊ីអាគ្នេយ៍ភាគច្រើនដ៏ទៃទៀត​កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ។

 បន្ទាប់ពីការបង្កើតឡើងនៃរបបវិឈីនៅបារាំងនៅឆ្នាំ១៩៤០ កងទ័ពជប៉ុនបានរើមកកាន់វៀតណាមនិងបានជំនួសកន្លែងអាជ្ញាធរបារាំង ។ នៅពាក់កណ្ដាលឆ្នាំ១៩៤១ ពួកគេបានចូលកម្ពុជា ក៏ប៉ុន្តែបានអនុញ្ញាតអោយពួកមន្ត្រីរដ្ឋការបារាំងវិឈី​អោយនៅមានប៉ុស្ត៍រដ្ឋបាលខ្លួន ។ របបគាំទ្រជប៉ុននៅប្រទេសថៃ ដែលនាំមុខដោយសេនាប្រមុខ (ចមពល) វិបុលសង្គ្រាម បានស្នើការធានាអះអាងពីរបបវិឈីថា នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍នៃការកាត់ផ្ដាច់នូវអធិបតេយ្យភាពបារាំង ទឹកដីខ្មែរ​និងឡាវដើមឡើយជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រទេសថៃ​នឹងត្រូវប្រគល់ត្រឡប់ទៅអោយរដ្ឋអំណាចបាងកកវិញ ។ ការស្នើសុំនេះត្រូវបានច្រានចោល ។ នៅខែធ្នូ១៩៤០ សង្គ្រាមបារាំង-ថៃបានផ្ទុះឡើង និងពួកកងទ័ពថៃបូព៌ាបានលុកលុយកម្ពុជានូវខែបន្តបន្ទាប់ ។ ពួកបារាំងបានទាល់ច្រកដើម្បីតស៊ូប្រឆាំងនឹងកងទ័ពថៃ​ដែលប្រដាប់ដោយអាវុធល្អៗជាងទាំងលើគោកនិងអាកាស ក៏ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក៏ដោយក៏បានគ្រប់គ្រងពិន្ទុបាននូវជ័យជំនះជើងទឹកនៅឈូងសមុទ្រថៃ ។ នៅចំណុចនេះ តូក្យូបានធ្វើអន្តរាគមន៍​និងបានបង្ខិតបង្ខំរដ្ឋអំណាចបារាំងដើម្បីទទួលយកសន្ធិសញ្ញាដោយការប្រគល់អោយខេត្តបាត់ដំបង​និងប៉ែកនៃខេត្តសៀមរាបទៅកាន់ប្រទេសថៃនៅ​ក្នុងការដោះដូរចំពោះការទូទាត់តូចតាចមួយ ។ ពួកខ្មែរត្រូវគេអនុញ្ញាតរក្សាទុកអង្គរ ។ ការឈ្លានពានរបស់ថៃ ក៏ប៉ុន្តែមានការប៉ះទង្គិចតិចតួចលើជីវភាព​នៃប្រជាជនខ្មែរភាគច្រើនដែលនៅខាងក្រៅតំបន់ពាយព្យព្រះបាទមុនីវង្សបានសោយទីវង្គតនៅខែមេសា១៩៤១ ។ ទោះបីជាព្រះរាជបុត្រទ្រង់ ព្រះអង្គម្ចាស់មុនីចៅត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាទាយាទជាក់ស្ដែងក៏ដោយ តែពួកបារាំងដាក់ជំនួសព្រះនរោត្តម សីហនុវិញ ជាមហានត្តា (ម្ចាស់ចៅតួត) នៃព្រះបាទនរោត្តម ។ ព្រះសីហនុគឺជាបេក្ខជនដែលប្រកបដោយឧត្តមភាព​ពីទស្សនៈវិស័យរបស់ពួកបារាំងដោយសារតែយុវវ័យរបស់ព្រះអង្គ (ព្រះអង្គមានព្រះជន្មដប់ប្រាំបួនព្រះវស្សា) កង្វះបទពិសោធន៍របស់ទ្រង់ និងភាពងាយបត់បែនរបស់ទ្រង់ ។ ជប៉ុនហៅ "អាស៊ីសម្រាប់ជនជាតិអាស៊ី" បានរកបានអ្នកស្ដាប់ដែលចេះស្ដាប់ក្នុងចំណោមពួកជាតិនិយមខ្មែរ ទោះបីជានយោបាយទីក្រុងតូក្យូ​នៅឥណ្ឌូចិនត្រូវបន្សល់ទុកនៅរដ្ឋាភិបាលអាណានិគម​ទទួលបន្ទុកតែឈ្មោះក៏ដោយ ។ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃលេចធ្លោសកម្មខាងនយោបាយ ហែម ចៀវ ត្រូវបានចាប់ខ្លួននិងដោះស្បង់ចីវរ ដោយមិនសមរម្យដោយពួករដ្ឋអំណាចបារាំងនៅខែកក្កដា១៩៤២ ពួកអ្នករៀបរៀង "នគរវត្ត" បានដឹកនាំបាតុកម្មមួយទាមទារអោយមានការដោះលែងព្រះអង្គ ។ ពួកគេ ដូចគ្នានឹងពួកអ្នកជាតិនិយមដ៏ទៃទៀត ដោយជាក់ស្ដែងច្បាស់បានប៉ាន់ស្មានហួស​ទៅលើឆន្ទៈរបស់ជប៉ុនដើម្បីនាំពួកគេត្រឡប់មកវិញ សម្រាប់រដ្ឋអំណាចវិឈីភ្លាមៗបានចាប់ខ្លួនពួកបាតុករ​និងបានដាក់ទោសប្រហារជីវិតដល់លោកប៉ាច ឈឹន គឺជាម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកអ្នករៀបរៀង"នគរវត្ត" ។ ។ អ្នករៀបរៀងដ៏ទៃទៀត លោកសឺង ង៉ុកថាញ់ បានរត់គេចខ្លួនពីភ្នំពេញនិងវិលទៅដល់ជប៉ុនវិញនៅឆ្នាំបន្ទាប់ ។ នៅក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងដែលអស់សង្ឃឹមមួយ​ដើម្បីចូលរួមការគាំទ្រក្នុងស្រុកនៅប៉ុន្មានខែចុងក្រោយនៃសង្គ្រាម ពួកជប៉ុនបានរំលាយរដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងនៅ ថ្ងៃ៩មីនា ១៩៤៥ និងបានជំរុញអោយកម្ពុជាប្រកាសឯករាជ្យរបស់ខ្លួននៅក្នុងមណ្ឌលវិបុលភាពរួមអាស៊ីខាងកើតធំជាងគេ ។ បួនថ្ងៃក្រោយមក​ ព្រះបាទសីហនុបានចេញក្រិតថាកម្ពុជាបានឯករាជ្យ ។ លោកសឺង ង៉ុកថាញ់បានត្រឡប់មកពីតូក្យូនៅខែឧសភា ហើយលោកត្រូវបានគេតែងតាំងជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស ។ ថ្ងៃ១៥សីហា ១៩៤៥ ថ្ងៃដែលជប៉ុនបានចុះចាញ់ រដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយត្រូវគេបង្កើតឡើងដែលមានលោក សឺង ង៉ុកថាញ់ដើរតួជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ។ នៅពេលដែលកងកម្លាំងសម្ព័ន្ធមិត្តបានកាន់កាប់ភ្នំពេញនៅខែតុលា លោកថាញ់ត្រូវបានគេចាប់ខ្លួនដោយសារសហការជាមួយពួកជប៉ុននិងត្រូវបញ្ជូននិរទេសទៅកាន់បារាំងនៅជាប់ឃុំក្នុងផ្ទះ ។ ពួកអ្នកគាំទ្រគាត់ខ្លះបានរត់ទៅភាគខាងជើងឆៀងខាងលិចកម្ពុជា ក្រោយមកនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ថៃ ជាកន្លែងដែលពួកគេផ្ដុំគ្នារួមជាក្រុមបក្សពួកមួយក្នុងចលនាខ្មែរឥស្សរៈ ដើមឡើយបង្កើតឡើងជាមួយការលើកទឹកចិត្តរបស់ថៃនៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៤០ ។

ការតស៊ូដើម្បីការបង្រួបបង្រួមខ្មែរ

ស្ថានភាពរបស់កម្ពុជានៅចុងសង្គ្រាមច្របូកច្របល់ ។ ពួកបារាំងសេរី ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកឧត្តមសេនីយ៍ សាល ដឺ ហ្គោល បានប្ដេជ្ញាដើម្បីយកឥណ្ឌូចិនត្រឡប់មកវិញ ទោះបីជាពួកគេបានផ្ដល់អោយកម្ពុជា និងដែនអាណាព្យាបាលឥណ្ឌូចិនដ៏ទៃទៀតនូវទំហំ​នៃអភិបាលកិច្ចខ្លួនឯងដែលគូសវង់ដោយប្រុងប្រយ័ត្នក៏ដោយ ។ ដោយបានបញ្ជឿទុកចិត្តថាពួកគេមាន បេសកកម្មអារ្យធម៌ ពួកគេបានប្រមើលមើលឃើញនូវការចូលរួមរបស់ឥណ្ឌូចិន​ក្នុងសហភាពបារាំងនៃអតីតដែនអាណានិគម​ដែលបានចែករំលែកបទពិសោធន៍ទូទៅនៃវប្បធម៌បារាំង ។ មិនថាតែពួកវីរជនអាជីពនៅតាមទីក្រុង រឺក៏ប្រជាជនសាមញ្ញទេ យ៉ាងណាៗ គឺត្រូវបានទាក់ទាញដោយការរៀបចំនេះ ។ ចំពោះប្រជាជនខ្មែរអនុវត្តដំណើរជីវិតទាំងអស់ ក្នុងសម័យកាលឯករាជ្យដ៏ខ្លី ពី ខែមីនា ដល់ ខែតុលា ១៩៤៥ ដែលធ្លាប់បានសប្បាយរីករាយ ។ ភាពរហិតរហៃនៃជនជាតិខ្មែរគឺជារឿងមួយនៃអតីតកាល ។

នៅភ្នំពេញ ព្រះសីហនុ កំពុងដើរតួជាប្រមុខរដ្ឋ ដែលមានតំណែងដ៏លំបាកក្នុងការចរចារជាមួយពួកបារាំង​ដើម្បីឯករាជ្យភាពពេញលេញគ្រា​ដែលព្យាយាមដើម្បីធ្វើអព្យាក្រឹតកម្មពួកអ្នកនយោបាយ​និងអ្នកគាំទ្រគណបក្សនៃពួកខ្មែរឥស្សរៈនិងវៀតមិញ ដែលពួកគេចាត់ទុកទ្រង់ថាជាអ្នកចូលដៃជាមួយពួកបារាំង ។ កំឡុងសម័យកាលដ៏ជ្រួលច្របល់រវាងឆ្នាំ១៩៤៦និង១៩៥៣ ព្រះសីហនុបានបង្ហាញនូវសម្បទាគួរអោយកត់សំគាល់សម្រាប់ជីវិតនយោបាយ ដែលបានជម្រុញគាំទ្រព្រះអង្គមុន​និងក្រោយធ្លាក់ពីអំណាចនៅ ខែមីនា១៩៧០ ។ ពួកខ្មែរឥស្សរៈជាចលនាទ័ពព្រៃមួយដែលកើតឯងយ៉ាងធំក្រៃលែង ដែលកំពុងតែប្រតិបត្តិការនៅតាមតំបន់ព្រំដែននានា ។ ក្រុមនេះរួមមានពួកឆ្វេងនិយមជនជាតិដើម ពួកឆ្វេងនិយមយួន ពួកជាតិនិយមប្រឆាំងរាជាធិបតេយ្យ (ខ្មែរសេរី) ដែលស្ម័គ្រស្មោះទៅខាងលោកសឺង ង៉ុកថាញ់ ហើយពួកចោរប្លន់ធម្មតាដែលកំពុងទាញប្រយោជន៍ពីភាពវឹកវរ​ទៅធ្វើភេរវកម្មពួកអ្នកភូមិ ។ ទោះបីជាឱកាសរបស់ពួកគេបានកើតឡើង​និងធ្លាក់ចុះទៅកំឡុងសម័យក្រោយសង្គ្រាមក៏ដោយ (គ្រោះកាចដ៏សំខាន់មួយគឺការរំលំនៃរដ្ឋាភិបាលជាមិត្តខាងឆ្វេងនិយម​នៅបាងកកនៅឆ្នាំ១៩៤៧) នៅឆ្នាំ១៩៥៤ពួកខ្មែរឥស្សរៈ​កំពុងតែប្រតិបត្តិការជាមួយពួកវៀតមិញតាម​ការប៉ាន់ស្មានខ្លះថាបានគ្រប់គ្រងដូចជាភាគច្រើន៥០ភាគរយ​នៃទឹកដីរបស់កម្ពុជា ។នៅឆ្នាំ១៩៤៦ បារាំងបានអនុញ្ញាតអោយប្រជាជនខ្មែរបង្កើតគណបក្សនយោបាយ និងប្រារព្ធការបោះឆ្នោតសម្រា់ប់សភាប្រឹក្សា ដែលនឹងផ្ដល់ប្រឹក្សាដល់ព្រះមហាក្សត្រលើសេចក្ដីព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ​របស់ប្រទេស ។ គណបក្សសំខាន់ៗពីរគឺទាំងពីរត្រូវបានដឹកនាំ ដោយព្រះអង្គម្ចាស់ខ្សែរាជវង្ស ។ គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ ដឹកនាំដោយព្រះអង្គម្ចាស់ (អ្នកអង្គម្ចាស់)ស៊ីសុវត្ថិ យុត្តិវង្ស បានចូលទៅគ្រប់គ្រងឯករាជ្យភាពភ្លាមៗ កំណែទម្រង់ប្រជាធិបតេយ្យ និងរដ្ឋាភិបាលអាស្រ័យរដ្ឋសភា  អ្នកគាំទ្រគណបក្សនេះគឺជាពួកគ្រូបង្រៀន ពួកមន្ត្រីរាជការក្នុងស្រុក ពួកសមាជិកនៃសមណភេទពុទ្ធសាសនាសកម្មៗខាងនយោបាយ និងអ្នកដ៏ទៃៗផ្សេងទៀត ដែលគំនិតរបស់ពួកគេត្រូវរងឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំង​ដោយការអំពាវនាវជាតិនិយមនៃ សារពត៌មាន "នគរវត្ត" មុនពេលត្រូវបានបិទដោយពួកបារាំងនៅឆ្នាំ១៩៤២ ។ ពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យមួយចំនួនបានពេញចិត្តពេញថ្លើម​ជាមួយនឹងវិធីហិង្សានានារបស់ខ្មែរឥស្សរៈ ។ គណបក្សសេរីនិយម ដឹកនាំដោយព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម នរិន្ទដែត តំណាងអោយចំណាប់អារម្មណ៍នៃពួកឥស្សរជនចាស់ៗនៅតាមជនបទ រួមមានពួកម្ចាស់ដីធំៗ ។ ពួកគេចូលចិត្តការបន្តទម្រង់ទំនាក់ទំនងអាណានិគមជាមួយបារាំងជាង ហើយគាំទ្រកំណែទម្រង់ប្រជាធិបតេយ្យសើៗ ។ ការបោះឆ្នោតសភាប្រឹក្សាបានប្រារព្ធឡើងនៅខែកញ្ញា១៩៤៦ ពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យបានឈ្នះ៥០ក្នុងចំណោម៦៧កៅអី។ជាមួយចំនួនភាគច្រើនដែលមិនប្រែប្រួលក្នុងសភា ពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យបានព្រាងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ​យកគំរូតាមច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញនៃសាធារណរដ្ឋបារាំងទីបួន ។ អំណាចត្រូវបានប្រមូលផ្ដុំនៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃនៃរដ្ឋសភាជាតិ​ដែលបានបោះឆ្នោតដោយប្រជាជន ។ ព្រះមហាក្សត្របានប្រកាសរដ្ឋធម្មនុញ្ញថ្មីដោយស្ទាក់ស្ទើរនៅ ថ្ងៃ៦ឧសភា ១៩៤៧ ។ កាលណោះបានទទួលស្គាល់ព្រះអង្គថាជា "ប្រមុខរដ្ឋក្នុងដួងព្រលឹង" ដែលបានកាត់បន្ថយទ្រង់ទៅក្នុងលក្ខ័ណ្ឌ​នៃព្រះមហាក្សត្រអាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ហើយបានទុកអោយមិនច្បាស់លាស់នូវទំហំ​ដែលព្រះអង្គអាចដើរតួនាទីសកម្មនៅក្នុងនយោបាយជាតិ ។ ព្រះសីហនុអាចនឹងប្រែភាពមានន័យមិនច្បាស់លាស់នេះ​ទៅជាគុណសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គ​នៅប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយមកទៀតយ៉ាងណាយ៉ាងណាក្ដី ។ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតសភាជាតិខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យបានឈ្នះឆ្នោតចំនួនភាគច្រើនក្រៃលែង ។ ទោះបីដូច្នេះក៏ដោយ ក៏ការខ្វែងគំនិតគ្នានៅខាងក្នុងគណបក្សនេះគឺពុំអាចត្រួតត្រាបានឡើយ ។ ស្ថាបនិករបស់បក្ស ទ្រង់ស៊ីសុវត្ថិ យុត្តិវង្សបានសុគត និងមិនមានអ្នកដឹកនាំមួយណាច្បាស់លាស់ទេ​ដែលលេចធ្លោដើម្បីស្នងតំណែងបន្តពីទ្រង់ ។ កំឡុងសម័យ ឆ្នាំ១៩៤៨ ដល់១៩៤៩ ពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យបានប្រែជារួបរួមគ្នាតែមួយ​នៅក្នុងការប្រឆាំងទៅនឹង​ការតែងច្បាប់ដែលបានគាំទ្រដោយព្រះមហាក្សត្រ រឺក៏ ពួកអ្នកត្រូវចាត់តាំង ។ បញ្ហាដ៏សំខាន់មួយគឺការបដិសណ្ឋារកិច្ចដើម្បីឯករាជ្យរបស់ព្រះអង្គ នៅក្នុងសហភាពបារាំង ដែលបានស្នើសន្ធិសញ្ញាពង្រាងដែលបានផ្ដល់ដោយពួកបារាំងនៅចុងឆ្នាំ១៩៤៨ ។ បន្តបន្ទាប់ពីការរំលាយសភាជាតិនៅខែកញ្ញា ១៩៤៩ កិច្ចព្រមព្រៀងលើកតិកាសញ្ញាដែលបានឈាន​ទៅមុខតាមរយៈការដោះដូរសំបុត្រគ្នារវាងព្រះបាទសីហនុ និងរដ្ឋាភិបាលបារាំង ។ វាបានមានឥទ្ធិពលពីរខែក្រោយមក ទោះបីជាសច្ចាប័នសភាជាតិនៃសន្ធិសញ្ញានោះមិនដែលបានរឹងមាំក៏ដោយ ។ សន្ធិសញ្ញាបានផ្ដល់អោយកម្ពុជានៅអ្វីដែលព្រះសីហនុមានព្រះបន្ទូលថា "ឯករាជ្យភាពហាសិបភាគរយ": តាមនឹង ទំនាក់ទំនងអាណានិគមត្រូវបានបញ្ចប់ជាផ្លូវការ ហើយប្រជាជនខ្មែរត្រូវបានគេប្រគល់ការគ្រប់គ្រង​ខាងមុខងាររដ្ឋបាលភាគច្រើនបំផុត ។ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធកម្ពុជាត្រូវបានផ្ដល់សេរីភាពសកម្ម​ខាងក្នុងភូមិភាគស្វ័យត​ដែលគ្រប់គ្រងដោយខ្លួនឯងដែលរួមមានខេត្តបាត់ដំបង និងសៀមរាប ដែលត្រូវបានត្រលប់ពីប្រទេសថៃវិញក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ក៏ប៉ុន្តែក្នុងនោះពួកបារាំងបានសង្កត់ធ្ងន់កន្លែងផ្សេងទៀតថា មិនមានធនធានច្រើនដើម្បីត្រួតត្រាឡើយ ។ កម្ពុជានៅតែបានស្នើសុំធ្វើសហការបញ្ញានយោបាយការបរទេស​ជាមួយក្រុមប្រឹក្សាជាន់ខ្ពស់នៃសហភាពបារាំង ក៏ប៉ុន្តែយ៉ាងណាៗ បារាំងទទួលបានទំហំគ្រប់គ្រងសំខាន់ៗលើ ប្រព័ន្ធតុលាការ ហិរញ្ញវត្ថុ និងទំនៀមទម្លាប់ ។ ការគ្រប់គ្រងប្រតិបត្តិការយោធាពេលសង្គ្រាមនៅខាងក្រៅភូមិភាគស្វ័យត​ដែលនៅសេសសល់ក្នុងកណ្ដាប់ដៃបារាំងនៅឡើយ ។ បារាំងក៏ត្រូវបានអនុញ្ញាតផងដែរអោយរក្សាមូលដ្ឋានទ័ពលើទឹកដីកម្ពុជា ។ នៅឆ្នាំ១៩៥០ កម្ពុជាត្រូវបានព្រមព្រៀងទទួលស្គាល់ខាងការទូតដោយសហរដ្ឋ និងដោយពួកមហាអំណាចមិនមែនកុម្មុយនិស្តជាច្រើន ក៏ប៉ុន្តែនៅអាស៊ីមានតែប្រទេសថៃនិងកូរ៉េខាងត្បូងទេបានអូសបន្លាយការទទួលស្គាល់ ។ ពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យបានឈ្នះភាគច្រើន​នៅក្នុងការបោះឆ្នោតសភាជាតិនៅខែកញ្ញា១៩៥១ ហើយពួកគេក៏បានបន្តនយោបាយរបស់ពួកគេ​ក្នុងការប្រឆាំងព្រះមហាក្សត្រលើចំពោះមុខតាមការធ្វើបានទាំងអស់ ។ នៅក្នុងកិច្ចប្រឹងប្រែងមួយ​ដើម្បីឈ្នះអោយបានការយល់ស្រុះស្រួលរបស់ប្រជាជនច្រើនជាងគេ ព្រះសីហនុបានសុំអោយពួកបារាំងដោះលែងអ្នកជាតិនិយមលោកសឺង ង៉ុកថាញ់ពីការនិរទេសខ្លួន ហើយអនុញ្ញាតអោយលោកត្រលប់ចូលស្រុកវិញ ។ លោកបានធ្វើនិវត្តន៍ដោយជោគជ័យ​ទៅកាន់ទីក្រុងភ្នំពេញនៅថ្ងៃ២៩តុលា ឆ្នាំ១៩៥១ ។ វាមិនបានយូរប៉ុន្មានទេ យ៉ាងហោចណាស់ ក៏មុនពេលដែលលោកចាប់ផ្ដើមទាមទារអោយមានការដកទ័ពបារាំងចេញពីកម្ពុជាដែរ ។ លោកបានធ្វើការទាមទារដូចនេះម្ដងទៀតនៅដើមឆ្នាំ១៩៥២ នៅក្នុង "ខ្មែរក្រោក" សារពត៌មានប្រចាំសប្ដាហ៍ដែលលោកបានបង្កើតឡើង ។ សារពត៌មាននេះត្រូវបង្ខំអោយបញ្ឈប់ការបោះពុម្ពផ្សាយនៅខែមីនា ហើយលោកសឺង ង៉ុកថាញ់បានរត់គេចពីរាជធានីទៅ​ជាមួយពួកអ្នកដើរតាមប្រដាប់អាវុធពីរបីនាក់ ដើម្បីចូលរួមពួកខ្មែរឥស្សរៈ ។ ដោយត្រូវបានលាបពណ៌ឆ្លាស់គ្នាថាជា ជនកុម្មុយនិស្តផង និងភ្នាក់ងារនៃទីភ្នាក់ងារសំងាត់កណ្ដាលផង (ភ.ស.ក. រឺ CIA) របស់សហរដ្ឋអាមេរិចដោយព្រះសីហនុ លោកនៅតែបាននិរទេសខ្លួនរហូតដល់លោកលន់ ណុលបានបង្កើតឡើងសាធារណរដ្ឋខ្មែរនៅ ឆ្នាំ១៩៧០ ។

យុទ្ធនាការដើម្បីឯករាជ្យ

នៅខែមិថុនា ១៩៥២ ព្រះសីហនុបានប្រកាសវិស្ថានបនកម្មនូវគណៈរដ្ឋមន្ត្រីរបស់ព្រះអង្គ ហើយបានព្យួររដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងបានកាន់កាប់ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋាភិបាលជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ។ ក្រោយមកទៀត ដោយគ្មានសច្ចាប័នរដ្ឋធម្មនុញ្ញច្បាស់លាស់ ព្រះអង្គបានរំលាយសភាជាតិ ហើយបានប្រកាសច្បាប់សឹកនៅខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៣ ។ ព្រះសីហនុបានប្រើច្បាប់ដោយផ្ទាល់អស់រយៈពេលជិតបីឆ្នាំ ចាប់ពីខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥២ រហូតដល់ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៥៥ ។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសភាចោលហើយ ព្រះអង្គបានបង្កើតសភាប្រឹក្សាដើម្បីចូលជំនួសកន្លែងអង្គនីតិបញ្ញត្តិ ហើយបានតែងតាំងព្រះវរបិតាព្រះអង្គ ព្រះនរោត្តម សុរាម្រិត ជារាជានុសិទ្ធិ ។

នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៣ ព្រះសីហនុបានយាងទៅបារាំង ។ ដោយបានប្រកាសក្ដែងៗថា ព្រះអង្គកំពុងតែធ្វើដំណើរដើម្បីព្រះរាជសុខភាពទ្រង់ តែព្រះអង្គកំពុងតែចាប់ផ្ដើមយុទ្ធនាការយ៉ាងខ្លាំង​ដើម្បីបញ្ចុះបញ្ចូលពួកបារាំងអោយប្រគល់ឯករាជ្យពេលលេញមកកម្ពុជា ។ បរិយាកាសនៃគំនិតយោបល់នៅកម្ពុជា​នៅពេលនោះដូច្នេះថាបើសិនជាទ្រង់មិនបានសម្រេចឯករាជ្យភាពភ្លាមៗទេ ប្រជាជនប្រហែលជាបែរត្រលប់ទៅរក លោកសឺង ង៉ុកថាញ់ និងពួកខ្មែរឥស្សរៈ ដែលពួកគេតាំងចិត្តពេញទីដើម្បីសម្រេចគោលដៅនោះ ។ នៅក្នុងជំនួបជាមួយប្រធានាធិបតីបារាំង និងជាមួយមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ផ្សេងៗទៀត ព្រះសីហនុត្រូវបានគេណែនាំអោយក្លាយជា អ្នកបំភ័យបង្អើល ហួសហេតុអំពីស្ថានភាពនយោបាយនៅក្នុងប្រទេស ។ ពួកបារាំងក៏បានធ្វើការគំរាមកំហែងលាក់កំបាំងដោយស្រាលថា បើសិនព្រះអង្គបន្តមិនធ្វើសហប្រតិបត្តិការទេ ពួកគេប្រហែលនឹងអាចផ្លាស់ប្ដូរព្រះអង្គចេញពីតំណែង ។ ការធ្វើដំណើរបានបែរជាបរាជ័យ ក៏ប៉ុន្តែនៅតាមផ្លូវមកប្រទេសកំណើតវិញឆ្លងកាត់សហរដ្ឋ កាណាដា និងជប៉ុន ព្រះសីហនុបានផ្សព្វផ្សាយអំពីស្ថានភាពដ៏អាចក្រក់របស់កម្ពុជា​នៅតាមប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ។ដើម្បីបានធ្វើវិនាដកម្មបន្ថែមនូវ រាជបូជនីយកិច្ចដើម្បីឯករាជ្យ របស់ព្រះអង្គ ព្រះសីហនុកំពុងតែប្រកាសថាព្រះអង្គនឹងមិនត្រលប់ទៅវិញរហូត​ដល់ពួកបារាំងផ្ដល់អោយនូវការធានាអះអាងថា​ ឯករាជ្យពេញលេញនឹងត្រូវផ្ដល់អោយ ។ ព្រះអង្គក្រោយមកទៀតបានយាងចាកចេញពីភ្នំពេញនៅខែមិថុនា បាននិរទេសខ្លួនដោយព្រះអង្គឯងទៅកាន់ប្រទេសថៃ ។ ដោយគ្មានស្វាគមន៍ពីទ្រីក្រុងបាងកក ព្រះអង្គក៏បានផ្លាស់មករាជដំណាក់របស់ព្រះអង្គ ក្បែរវិកិណ្ណដ្ឋានអង្គរនៅខេត្តសៀមរាប ។ សៀមរាប ជាផ្នែកមួយនៃភូមិភាគកងទ័ពស្វ័យតដែលបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលត្រូវបានបងញ្ជាការដោយលោកនាយវរសេនីយទោលន់ ណុល ដើមឡើយជាអ្នកនយោបាយស្ដាំ ដែលនឹងក្លាយជាជនលេចធ្លោម្នាក់ ហើយនៅពេលនោះជាសម្ព័ន្ធមិត្តរបស់ព្រះសីហនុដែលខានមិនបានខាងយោធា ។ ចាប់ពីមូលដា្ឋនទ័ពឯសៀមរាបរបស់ទ្រង់ ព្រះមហាក្សត្រ និងលោកលន់ ណុលបានរិះរកផែនការជាច្រើនដើម្បីការតស៊ូ បើសិនជាពួកបារាំងមិនព្រមសន្យតាមលក្ខ័ណ្ឌរបស់ពួកលោក ។ ព្រះសីហនុកំពុងបង្កើតល្បែងភ្នាល់កម្រិតខ្ពស់ ចំពោះពួកបារាំងវិញងាយស្រួលផ្លាស់ព្រះអង្គចេញ​ជាមួយនឹងស្ដេចមួយទៀតដែលងាយបង្វិលបាន យ៉ាងណាៗ ស្ថានភាពកងទ័ពកំពុងតែធ្វើអោយខូចខាតទូទាំងឥណ្ឌូចិន ហើយនិងរដ្ឋាភិបាលបារាំងនៅថ្ងៃ៣កក្កដា ឆ្នាំ១៩៥៣ បានប្រកាសខ្លួនរួចរាល់​ដើម្បើប្រគល់ឯករាជ្យភាពពេញលេញដល់រដ្ឋទាំងបីមាន កម្ពុជា វៀតណាម ឡាវ ។ ព្រះសីហនុបានទទូចលើលក្ខ័ណ្ឌផ្ទាល់របស់ព្រះអង្គ ដែលរួមមានការគ្រប់គ្រងពេញទីខាងការពារជាតិ ពួកនគរបាល តុលាការ និងបញ្ហាហិរញ្ញវត្ថុ ។ ពួកបារាំងបានប្រគល់អោយ: នគរបាល និងតុលាការត្រូវបានផ្ទេរមកក្នុងការគ្រប់គ្រងរបស់កម្ពុជានៅចុងខែសីហា ហើយនៅក្នុងខែតុលាប្រទេសនេះ បានក្ដោបក្ដាប់ការបញ្ជកងកម្លាំងទ័ពរបស់ខ្លួនពេញទី ។ ព្រះបាទសីហនុ ឥឡូវបានក្លាយជាវីរបុរសនៅក្នុងកែវភ្នែកនៃប្រជាជនរបស់ព្រះអង្គ ហើយបានត្រលប់មកភ្នំពេញវិញដោយជ័យជំនះ និងថ្ងៃឯករាជ្យគឺត្រូវប្រារព្ធឡើងនៅថ្ងៃ៩វិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣ ។ ការគ្រប់គ្រងបញ្ហានានាសេសសល់ដែលកំពុងជះឥទ្ធិពលដល់អធិបតេយ្យភាព ដូចជាកិច្ចការហិរញ្ញវត្ថុ និងថវិកា ដែលបានហុចបន្តដល់រដ្ឋកម្ពុជាថ្មីនៅឆ្នាំ១៩៥៤ ។

ចប់

ភិក្ខុ មង្គលថេរ អ៊ិត​ សៀងហ៊ី